Ngũ cốc nguyên hạt: năng lượng bền
Gạo lứt, gạo lật nảy mầm, yến mạch, ngô, khoai lang, bánh mì từ bột mì nguyên cám là những loại ngũ cốc còn giữ lớp vỏ cám. Lớp vỏ này chứa chất xơ, vitamin nhóm B và khoáng chất. Chất xơ là thức ăn cho lợi khuẩn trong ruột, giúp giảm táo bón và giữ đường máu ổn định. Nghiên cứu phân tích tổng hợp từ kết quả công bố từ nhiều quốc gia trên khắp thế giới đã cho thấy người ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt có nguy cơ tử vong do ung thư thấp hơn 6–12%. Tuy nhiên cần lưu ý chất xơ nếu ăn quá nhiều lại gây đầy hơi, no lâu. Khi chán ăn, tiêu chảy hay rát miệng, hãy tạm ăn gạo trắng nấu mềm. Khi ăn uống đã khá hơn, quay lại dần với ngũ cốc nguyên hạt. Nên ăn xen kẽ ngũ cốc nguyên hạt với gạo trắng hoặc trộn gạo lứt, đậu đỗ đã ngâm (để làm lớp vỏ mềm ra) rồi nấu cùng gạo trắng. Cách ăn này không chỉ tốt cho người bệnh ung thư đang điều trị mà còn tốt với tất cả mọi người trong gia đình, vì giúp làm chậm hấp thu đường bột từ ngũ cốc sau bữa ăn, từ đó phòng ngừa các bệnh như đái tháo đường, rối loạn mỡ máu.
Ngũ cốc nguyên hạt: năng lượng bền
Rau và trái cây nhiều màu
Mỗi màu rau quả mang một nhóm chất bảo vệ khác nhau: màu cam từ cà rốt, bí đỏ, đu đủ; màu đỏ từ cà chua, dưa hấu; màu xanh từ rau ngót, cải, bông cải xanh (súp lơ xanh); màu tím từ cà tím, nho, củ dền. Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới (WCRF) và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đều khuyên ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt, rau, trái cây và các loại đậu, mỗi ngày khoảng 3 lưng bát con rau (300g) và 2 phần quả mỗi ngày, mỗi phần quả cỡ một nắm tay hoặc đựng vừa trong tách uống trà (đường kính 8-10cm) (khoảng 200g trái cây/ngày).
Đặc biệt lưu ý, khi đang điều trị, hệ miễn dịch suy giảm, do đó cần rửa kỹ, ưu tiên rau nấu chín và quả gọt vỏ (chuối, cam, đu đủ), tránh rau sống, giá sống. Kể cả quả cũng cần rửa sạch trước khi gọt/bóc để phòng chất bẩn bám vào tay/ dao lại chạm vào phần quả ăn được. Ăn rau quả tươi, không thay bằng viên chiết xuất liều cao (vẫn gọi là viên rau củ).
Rau và trái cây nhiều màu
Cá, hạt giàu béo và dầu thực vật: chất béo tốt
Cá béo như cá thu, cá hồi, cá nục; các hạt giàu béo như mắc ca, óc chó chứa omega-3, giúp giảm tình trạng viêm trong cơ thể. Viêm là một nguyên nhân gây chán ăn và sụt cân ở người bệnh ung thư. Các khuyến nghị từ các Hội Dinh dưỡng lớn quốc tế và Bộ Y tế hướng dẫn bổ sung omega-3 hoặc dầu cá cho người đang hóa trị có nguy cơ sụt cân, tuy nhiên cần sử dụng theo chỉ định của bác sĩ. Mỗi tuần người bệnh nên ăn ít nhất 2–3 bữa cá.
Người gầy, ăn ít có thể thêm 1–2 thìa dầu vào cháo, súp để có thêm năng lượng. Không dùng lại dầu đã chiên nhiều lần.
Cá, hạt giàu béo và dầu thực vật: chất béo tốt
Kết hợp đạm động vật và thực vật
Người bệnh ung thư cần nhiều đạm hơn người khỏe mạnh 1,2-1,5 lần. Đạm động vật (cá, trứng, thịt gà, thịt nạc, sữa) cung cấp các "viên gạch" để tạo cơ và dễ hấp thu. Đạm thực vật (đậu phụ, sữa đậu nành, đậu xanh, đậu đen, lạc, vừng) có thêm chất xơ và chất béo tốt. Người bệnh cần phối hợp cả 2 loại đạm này trong bữa ăn hằng ngày.
Thịt đỏ (bò, lợn) không nên ăn quá nhiều, nhưng cũng không nên bỏ hoàn toàn khỏi khẩu phần. Mỗi ngày người bệnh nên ăn 50-70g, tổng 350–500 gam mỗi tuần và chế biến dạng luộc, hấp, xào, hạn chế tối đa thịt đỏ nướng cháy hoặc chế biến công nghiệp như xúc xích, giăm bông, lạp xưởng.
Kết hợp đạm động vật và thực vật
Phân phối tỉ lệ mỗi bữa ăn chính: chia đĩa thành 4 phần
1/4 là ngũ cốc (cơm, ngô, khoai, sắn bánh mì, miến, bún …).
1/4 là đạm (cá, thịt, trứng, đậu đỗ).
1/2 là rau và củ quả dùng làm rau (dưa chuột, củ cải, cà rốt, củ dền).
Giữa các bữa, ăn thêm sữa, sữa chua, đảm bảo tổng 5-6 bữa/ngày.
Phân phối tỷ lệ bữa ăn chính
Ăn chín- Uống sôi
Ăn chín uống sôi, tránh gỏi, tiết canh và đồ ăn để qua đêm. Không tự ý dùng nấm, lá cây, cao hay thực phẩm chức năng, vì có thể gây hại gan, thận. Bỏ thuốc lá và rượu bia.
Vận động và giấc ngủ
Người đang hóa trị, xạ trị nên đi bộ và tập cơ. Chất đạm chỉ được dùng để xây cơ khi cơ bắp được vận động.
Hãy đi bộ 10–15 phút mỗi lần và ít nhất 2–3 lần mỗi ngày.
Tập đứng lên- ngồi xuống ghế ít nhất 2 buổi mỗi tuần.
Ngủ 7–8 tiếng, đi ngủ đúng giờ, tắt điện thoại trước khi ngủ.
Gợi ý một ngày sinh hoạt lành mạnh:
| Sáng, ngủ dậy | Uống 50-100ml nước ấm, đi bộ hoặc vận động tại chỗ 10-15 phút |
| Bữa sáng | Cháo/mì/cơm cùng 50-70g thịt hoặc 1 quả trứng + 100g rau chế biến phù hợp |
| Phụ sáng | 1 hộp sữa chua không hoặc ít đường + ½ quả chuối hoặc 1 quả hồng xiêm |
| Bữa trưa | Cơm (gạo trắng trộn gạo lứt hoặc nấu cùng đậu đỗ hoặc rắc thêm vừng, lạc), cá sốt/hấp, rau |
| Phụ chiều | 1 cốc nước đậu nành, 1 miếng đu đủ Vận động 10-15 phút kết hợp đứng lên ngồi xuống tại chỗ |
| Bữa tối | Cơm, đậu phụ, thịt nạc rang, rau Đi bộ hoặc vảy tay tại chỗ sau ăn 10-15 phút |
| Phụ tối | 1 cốc sữa ấm hoặc nửa bắp ngô và 2-3 quả trứng cút hoặc 1 quả trứng gà |
| Ngủ tối | Từ 22h |
Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào bất thường như sụt 1-2kg/tuần, đại tiện phân nát hoặc tóe nước > 3 lần/ngày; táo bón (>3 ngày không đại tiện), nuốt nghẹn/nuốt đau/nuốt vướng; sặc khi uống nước thì cần tái khám kịp thời.
Chúc các bác, các anh/chị chiến thắng ung thư. Các Dinh dưỡng viên bệnh viện luôn sẵn sàng đồng hành để tối ưu sức khỏe của các bác, các anh/chị trong cuộc chiến này.
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Nguyễn Thị Thu Thủy - Khoa Dinh dưỡng
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên - Trưởng khoa Dinh dưỡng
