TUYẾN GIÁP HOẠT ĐỘNG NHƯ THẾ NÀO?
Hormone chính do tuyến giáp tiết ra là thyroxine, còn gọi là T4 vì cấu trúc có chứa 4 nguyên tử i-ốt. Để phát huy tác dụng, T4 sẽ loại bỏ một nguyên tử i-ốt để chuyển hóa thành triiodothyronine (T3).
Quá trình chuyển hóa này diễn ra chủ yếu ở gan và tại một số mô đích nơi T3 hoạt động, chẳng hạn như não. Lượng T4 do tuyến giáp sản xuất được kiểm soát bởi một loại hormone khác do tuyến yên nằm ở nền não tiết ra, gọi là hormone kích thích tuyến giáp (viết tắt là TSH).
Lượng TSH mà tuyến yên giải phóng vào máu phụ thuộc vào lượng T4 mà cơ quan này nhận diện được. Nếu tuyến yên thấy lượng T4 quá thấp, nó sẽ tăng sản xuất TSH để kích thích tuyến giáp sản xuất nhiều T4 hơn.
Khi nồng độ T4 trong máu vượt qua một ngưỡng nhất định, tuyến yên sẽ ngừng sản xuất TSH. Thực tế, cơ chế hoạt động của tuyến giáp và tuyến yên theo nhiều cách rất giống với máy sưởi và bộ điều nhiệt.
Khi máy sưởi tắt và không khí trở nên lạnh, bộ điều chỉnh sẽ nhận biết nhiệt độ và bật máy sưởi lên, khi đủ ấm, nó lại tự động tắt máy sưởi đi. Tương tự, tuyến giáp và tuyến yên cũng bật - tắt nhịp nhàng y như vậy.
Hình 1: Cơ chế hoạt động của tuyến giáp. Nguồn: https://www.thyroid.org/thyroid-function-tests/
Gần như toàn bộ T4 và T3 lưu thông trong máu đều gắn kết với các protein vận chuyển đặc hiệu. Nếu nồng độ các protein này thay đổi, lượng T4 và T3 ở dạng gắn kết đo được cũng sẽ thay đổi theo. Điều này rất hay gặp ở phụ nữ có thai hoặc đang dùng thuốc tránh thai. T4 hoặc T3 dạng tự do (FT4/FT3) là những hormone ở dạng không gắn kết, có khả năng xâm nhập và tác động trực tiếp lên các mô trong cơ thể.
CÁC XÉT NGHIỆM
Các xét nghiệm máu dùng để đo những hormone này hiện rất phổ biến và được sử dụng rộng rãi, tuy nhiên không phải xét nghiệm nào cũng hữu ích trong mọi trường hợp. Để đánh giá chức năng tuyến giáp, bác sĩ thường dùng các xét nghiệm sau:
XÉT NGHIỆM TSH
Cách tốt nhất để đánh giá ban đầu chức năng tuyến giáp là đo nồng độ TSH trong máu. Sự thay đổi nồng độ TSH đóng vai trò như một hệ thống cảnh báo sớm – thường xuất hiện trước cả khi nồng độ hormone tuyến giáp thực tế trong cơ thể thay đổi.
Nồng độ TSH tăng cao cho thấy tuyến giáp đang không sản xuất đủ hormone tuyến giáp (suy giáp nguyên phát). Ngược lại, nồng độ TSH giảm thấp thường là dấu hiệu cho thấy tuyến giáp đang hoạt động quá mức (cường giáp).
Đôi khi, chỉ số TSH thấp có thể lại do bất thường ở tuyến yên khiến cơ quan này không sản xuất đủ TSH để kích thích tuyến giáp (suy giáp thứ phát). Dù vậy, ở hầu hết những người khỏe mạnh, chỉ số TSH bình thường đồng nghĩa với việc tuyến giáp đang hoạt động ổn định.
XÉT NGHIỆM T4
T4 là dạng hormone tuyến giáp chính lưu thông trong máu. Xét nghiệm T4 toàn phần (Total T4) đo lượng hormone ở cả dạng gắn kết lẫn tự do và chỉ số này có thể dao động nếu các protein vận chuyển thay đổi (như đã đề cập ở trên).
Xét nghiệm T4 tự do (Free T4) sẽ đo lượng hormone T4 ở dạng không gắn kết, chúng có khả năng xâm nhập và tác động lên các mô trong cơ thể. Xét nghiệm đo lượng T4 tự do – thông qua chỉ số T4 tự do (FT4) hoặc chỉ số T4 tự do ước tính (FTI) – kết hợp cùng xét nghiệm TSH sẽ phản ánh chính xác nhất tình trạng hoạt động của tuyến giáp.
Trường hợp TSH tăng cao nhưng FT4 hoặc FTI thấp cho thấy người bệnh có thể bị suy giáp nguyên phát do bệnh lý tại tuyến giáp. Nếu cả TSH và FT4/FTI đều thấp, nguyên nhân suy giáp có thể xuất phát từ tuyến yên. Còn khi TSH thấp đi kèm FT4 hoặc FTI cao, đây là dấu hiệu của bệnh cường giáp.
XÉT NGHIỆM T3
Xét nghiệm T3 thường rất hữu ích để chẩn đoán cường giáp hoặc xác định mức độ nghiêm trọng của bệnh. Bệnh nhân cường giáp sẽ có chỉ số T3 tăng cao.
Ở một số người có nồng độ TSH thấp, chỉ có chỉ số T3 tăng trong khi FT4 hoặc FTI vẫn bình thường. Tuy nhiên, xét nghiệm T3 lại ít có giá trị ở bệnh nhân suy giáp vì đây là chỉ số thay đổi muộn nhất. Bệnh nhân có thể bị suy giáp nặng với chỉ số TSH cao cũng như FT4/FTI thấp nhưng T3 vẫn ở mức bình thường.
XÉT NGHIỆM T3 TỰ DO (FREE T3)
Mặc dù có thể đo được nồng độ T3 tự do, nhưng kết quả thường thiếu độ tin cậy, do đó xét nghiệm này ít mang lại giá trị thực tế trên lâm sàng.
T3 ĐẢO NGƯỢC (REVERSE T3)
T3 đảo ngược là một protein không có hoạt tính sinh học. Dù có cấu trúc rất giống với T3, nhưng do các nguyên tử i-ốt nằm ở vị trí khác đã làm mất đi tác dụng của nó. Cơ thể vẫn sản xuất một lượng T3 đảo ngược nhất định nhưng chúng sẽ bị phân hủy rất nhanh.
Đối với người khỏe mạnh, không phải nằm viện, việc đo lượng T3 đảo ngược không giúp chẩn đoán bệnh suy giáp và thường không có giá trị ứng dụng trong lâm sàng.
Hình 2: Suy giáp và cường giáp. Nguồn: https://www.everydayhealth.com/thyroid-conditions/hypothyroidism-vs-hyperthyroidism-whats-the-difference.aspx
XÉT NGHIỆM KHÁNG THỂ TUYẾN GIÁP
Bình thường, hệ miễn dịch trong cơ thể bảo vệ chúng ta khỏi vi khuẩn, virus bằng cách tiêu diệt chúng thông qua các kháng thể - được sản xuất bởi các tế bào máu gọi là tế bào lympho.
Ở nhiều bệnh nhân suy giáp hoặc cường giáp, các tế bào lympho này tấn công lại chính tuyến giáp (tự miễn tuyến giáp) và tạo ra kháng thể kháng lại các protein tế bào tuyến giáp. Hai loại kháng thể phổ biến nhất là anti-TPO (thyroid peroxidase) và anti-Tg (thyroglobulin).
Việc đo nồng độ kháng thể tuyến giáp có thể giúp bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân bệnh. Chẳng hạn, nếu bệnh nhân suy giáp có kết quả dương tính với anti-TPO và/hoặc anti-Tg thì bác sĩ có thể chẩn đoán họ mắc bệnh viêm tuyến giáp Hashimoto.
Mặc dù các xét nghiệm kháng thể rất có ích trong chẩn đoán ban đầu bệnh suy giáp do tự miễn, nhưng việc theo dõi các chỉ số này về sau lại không giúp đánh giá tiến triển của bệnh hay hiệu quả điều trị. Chỉ có TSH và FT4 mới phản ánh đúng thực tế chức năng của tuyến giáp.
Một loại kháng thể khác có thể dương tính ở bệnh nhân cường giáp là kháng thể kích thích thụ thể TSH (TSI). Đây chính là thủ phạm khiến tuyến giáp hoạt động quá mức trong bệnh Basedow.
Nếu bạn mắc bệnh Basedow, bác sĩ có thể yêu cầu làm thêm xét nghiệm kháng thể thụ thể thyrotropin (TSHR hoặc TRAb). Xét nghiệm này giúp phát hiện cả kháng thể có tính chất kích thích và ức chế.
Việc theo dõi mức kháng thể ở bệnh nhân Basedow có thể giúp đánh giá mức độ đáp ứng với phác đồ điều trị, quyết định thời điểm phù hợp để dừng thuốc kháng giáp, và tiên lượng nguy cơ kháng thể bị truyền sang thai nhi trong thai kỳ.
THYROGLOBULIN (Tg)
Thyroglobulin (Tg) là một loại protein do cả tế bào tuyến giáp bình thường và tế bào ung thư tuyến giáp tiết ra. Đây không phải là thước đo chức năng tuyến giáp, và cũng không dùng để chẩn đoán ung thư khi người bệnh vẫn còn tuyến giáp. Chỉ số Tg chủ yếu được dùng để theo dõi sau điều trị cho bệnh nhân đã phẫu thuật ung thư tuyến giáp. Tg được nhắc đến ở đây là để nhấn mạnh: dù thường xuyên được xét nghiệm trong một số tình huống và đối tượng nhất định, Tg không phải là chỉ số chính để đánh giá chức năng tuyến giáp.
CÁC XÉT NGHIỆM KHÔNG CẦN LẤY MÁU
ĐO ĐỘ TẬP TRUNG I-ỐT PHÓNG XẠ
Vì T4 có chứa i-ốt, tuyến giáp phải hấp thụ một lượng lớn i-ốt từ máu để sản xuất đủ T4.Tuyến giáp đã phát triển một cơ chế hoạt động rất tích cực để thực hiện quá trình này.
Nhờ đó, bác sĩ có thể đánh giá hoạt động tuyến giáp bằng cách cho người bệnh uống một lượng nhỏ i-ốt phóng xạ. Đặc tính phóng xạ sẽ giúp bác sĩ theo dõi được chính xác đường đi của i-ốt trong cơ thể. Bằng cách đo lượng tia phóng xạ được tuyến giáp hấp thụ (đo độ tập trung i-ốt phóng xạ - RAIU), bác sĩ có thể đánh giá tuyến giáp có đang hoạt động bình thường hay không.
Chỉ số RAIU tăng cao được ghi nhận ở những bệnh nhân có tuyến giáp hoạt động quá mức (cường giáp), trong khi RAIU thấp được ghi nhận khi tuyến giáp hoạt động suy giảm (suy giáp).Cùng với việc đo độ tập trung i-ốt phóng xạ, bác sĩ có thể chỉ định xạ hình tuyến giáp (thyroid scan) để cung cấp hình ảnh hình thái tuyến giáp và thể hiện rõ những vùng mô giáp nào đã bắt giữ iodine.
CÁC LOẠI THUỐC LÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN XÉT NGHIỆM
Có khá nhiều loại thuốc làm sai lệch kết quả xét nghiệm chức năng tuyến giáp. Ví dụ phổ biến như:
Estrogen, trong thuốc tránh thai hoặc khi mang thai thường làm tăng T4 và T3 toàn phần, do estrogen làm tăng nồng độ các protein vận chuyển. Trong trường hợp này, bác sĩ nên chỉ định đo cả TSkết quả thường sẽ nằm trong khoảng bình thường. Ngoài ra, Biotin - một loại thực phẩm bổ sung phổ biến không cần kê đơn có thể làm cho kết quả của một số xét nghiệm chức năng tuyến giáp hiển thị bất thường, trong khi thực tế nồng độ của chúng trong máu vẫn hoàn toàn bình thường.
Để tránh tình trạng này, người bệnh nên ngừng uống Biotin ít nhất 2 ngày trước khi lấy máu làm xét nghiệm.
__________________________________________________
Nguồn: Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ https://www.thyroid.org
Đường dẫn: https://www.thyroid.org/thyroid-function-tests/
Biên dịch: CNh.XN. Nguyễn Hùng Anh, Khoa Xét nghiệm, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng, Phòng HTQT-NCKH
Duyệt chuyên môn: TS.BS. Đàm Trọng Nghĩa – Trưởng khoa Ngoại Đầu cổ
