Suy mòn do ung thư là gì và quan trọng thế nào?
Suy mòn do ung thư là thuật ngữ y học dùng để chỉ tình trạng phức tạp, kéo dài khiến cơ và mỡ teo dần đi ngay cả khi người bệnh vẫn ăn, thậm chí ăn nhiều. Tình trạng này không chỉ đơn giản là “đói” hay “chế độ ăn uống kém”; mà là sự kết hợp của tình trạng viêm do khối u gây ra trong cơ thể, những thay đổi chuyển hóa khiến cơ thể đốt cháy năng lượng nhanh hơn, mất cảm giác thèm ăn và chóng no. Tình trạng này làm cho khả năng dung nạp điều trị kém hơn, mệt mỏi và suy nhược nhiều hơn, thời gian sống ngắn lại và chất lượng cuộc sống kém hơn.
Những dấu hiệu thường gặp ở người bệnh là sụt cân nhanh (sụt 2-3kg trong 1 tháng), quần áo rộng ra, cảm giác yếu, mỏi, không muốn đi lại. Dinh dưỡng hợp lý không thể “chữa khỏi” suy mòn, nhưng có thể làm chậm quá trình này, giúp người bệnh cảm thấy tốt hơn và có thêm nhiều giây phút thoải mái hơn.
Ăn như thế nào cho hiệu quả?
Trong giai đoạn ung thư tiến triển, người bệnh cần ăn “ít” nhưng “chất”. Thay vì cố gắng ăn ba bữa lớn, hãy thử 5-6 bữa ăn nhỏ hoặc đồ ăn nhẹ mỗi ngày. Việc này giúp người bệnh tránh cảm giác no nhanh và duy trì năng lượng ổn định.
Bên cạnh đó, những thực phẩm “giàu calo, giàu protein” cũng nên được đưa vào thực đơn của người bệnh. Nguồn protein tốt lúc này có thể là sữa chua, phomai, trứng, cá, tôm, thịt nạc. Đồng thời, cũng cần đảm bảo đủ năng lượng trong khẩu phần bằng cách thêm chất béo vào các món cho phù hợp như rắc lạc vừng vào món trộn, dùng dầu ăn để xào, thêm bơ vào súp hoặc khoai nghiền…
Lựa chọn thực phẩm thông thái
Trong giai đoạn bệnh tiến triển, thực phẩm không những cần phải “chất lượng” mà còn cần phải được “dùng đúng”. Nếu gặp phải các triệu chứng rối loạn tiêu hóa nhẹ (phân nát, lỏng, đại tiện 3-4 lần/ngày), người bệnh cần tăng cường nhẹ chất xơ từ trái cây (chuối ương hoặc chuối xanh nấu, hồng xiêm), khoai củ (khoai lang, khoai tây) và uống thêm 300-500ml nước so với thông thường để bù cho lượng mất theo phân. Nếu tiêu chảy tóe nhiều nước cần báo ngay với bác sĩ để kịp thời điều trị và can thiệp.
Món ăn giai đoạn này cũng nên là những món gần gũi, “đặc sản của gia đình” để người bệnh luôn cảm thấy ấm áp, quen thuộc. Người bệnh có thể hiệu chỉnh nhẹ cho phù hợp sức khỏe của bản thân như thêm nước dùng, thêm chút dầu ăn... Thận trọng với những đồ ăn quá khô, dai hoặc cay nếu miệng hoặc họng của người bệnh nhạy cảm.
Làm chậm suy mòn: Không chỉ đơn thuần là vấn đề ăn uống
Suy mòn là một hội chứng đa yếu tố, nghĩa là không chỉ đơn thuần là “ăn không đủ”. Do đó để làm chậm suy mòn cũng cần sự “chung tay” của nhiều lĩnh vực. Trước hết, người bệnh cần cân thường xuyên. Nếu giảm cân nhanh (2-3kg/tháng) là lúc cần được tăng cường hỗ trợ dinh dưỡng bằng nhiều hình thức. Một số triệu chứng khiến người bệnh ăn không ngon miệng có thể cần điều trị bằng thuốc, do đó người bệnh cần báo ngay với bác sĩ để điều trị những bất thường này.
Dinh dưỡng hướng tới sự thoải mái trong những ngày cuối đời
Trong những ngày cuối đời, quá trình trao đổi chất của cơ thể thay đổi và có thể cần ăn ít hơn so với các giai đoạn trước đó. Vì thế không nên ép người bệnh (hoặc người bệnh không nên tự ép mình) ăn uống. Việc ép buộc này có thể gây đầy hơi, buồn nôn, nghẹt mũi hoặc sặc (thức ăn đi vào phổi), gây khó chịu và nguy hiểm. Lúc này, cơ thể tự nhiên chuyển sang sử dụng nguồn năng lượng dự trữ, và đây là một phần của quá trình chết tự nhiên. Hãy cung cấp các loại thức ăn mềm, yêu thích khi người bệnh tỉnh táo. Những thực phẩm chứa nhiều nước như dưa hấu hoặc trái cây mềm giúp cho miệng và môi người bệnh cảm thấy thoải mái. Để bù nước, người chăm sóc cần giúp người bệnh uống từng ngụm nhỏ nước, trà hoặc sinh tố. Trong trường hợp bệnh rất nặng, uống quá nhiều nước khiến người bệnh thậm chí bị phù, khó thở.
Chăm sóc thể chất ngoài chế độ ăn uống
Dinh dưỡng chỉ là một phần của bức tranh tổng thể; chăm sóc thể chất và kiểm soát triệu chứng cũng quan trọng không kém trong giai đoạn cuối ung thư. Nếu vẫn có thể đứng dậy, cần giúp người bệnh đi lại hoặc ngồi trên ghế thay vì nằm cả ngày. Hãy vệ sinh răng miệng thường xuyên (trước và sau khi ăn, thậm chí cả khi cảm thấy miệng đắng hoặc mùi khó chịu). Răng miệng có thể vệ sinh bằng bàn chải lông mềm hoặc khăn để tránh bị đau; dùng nước muối sinh lý hoặc các dung dịch vệ sinh miệng lưỡi theo chỉ định.
Trong trường hợp người bệnh không thể ra khỏi giường, hãy giúp người bệnh lật trở, thay đổi tư thế thường xuyên. Cần sử dụng đệm mềm và giữ cho da sạch sẽ, khô ráo giúp ngăn ngừa các vết loét gây đau đớn. Nếu có thể, hãy sử dụng các thiết bị hỗ trợ vận động tại giường (như bàn đạp đặt trên giường) rồi giúp người bệnh tập một cách thụ động.
Dinh dưỡng trong ung thư giai đoạn muộn không phải là “đấu tranh” mà là sự chăm sóc nhẹ nhàng, thông thái. Mỗi miếng ăn, mỗi ngụm uống, mỗi cử động nhẹ đều là một cách giúp người bệnh giữ được sức, giữ được tinh thần, và có thêm những ngày ít đau hơn, ít mệt hơn.
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Nguyễn Ngọc Ánh – Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
