Có sáu chất tạo ngọt nhân tạo được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt làm phụ gia thực phẩm: saccharin, aspartame, acesulfame kali (acesulfame-K hoặc Ace-K), sucralose, neotame và advantame.
Trước khi phê duyệt các chất tạo ngọt này, FDA đã xem xét nhiều nghiên cứu về tính an toàn được thực hiện trên từng loại chất tạo ngọt để xác định các tác hại có thể gây ra đối với sức khỏe. Kết quả của các nghiên cứu này cho thấy không có bằng chứng nào chứng minh các chất tạo ngọt này gây ung thư hoặc các tác hại khác ở người.
Hình 1: Chất tạo ngọt nhân tạo thường có ở đâu?
Nguồn: https://www.marketresearchfuture.com/news/artificial-sweeteners-risk-of-cancer-and-other-noncommunicable-diseases
CÁC NGHIÊN CỨU TRÊN ĐỘNG VẬT CÓ GỢI Ý MỐI LIÊN HỆ KHẢ THI NÀO GIỮA CHẤT TẠO NGỌT NHÂN TẠO VÀ BỆNH UNG THƯ KHÔNG?
Mối lo ngại về chất tạo ngọt nhân tạo và ung thư bắt đầu nảy sinh khi các nghiên cứu ban đầu chỉ ra mối liên hệ giữa sự kết hợp của cyclamate và saccharin (và ở mức độ thấp hơn là cyclamate đơn thuần) với sự phát triển của ung thư bàng quang ở động vật thí nghiệm, đặc biệt là chuột cống đực. Hầu hết các nghiên cứu về các chất tạo ngọt nhân tạo khác đã được phê duyệt đều không cung cấp bằng chứng nào cho thấy chúng gây ung thư hoặc các tác động xấu khác đến sức khỏe ở động vật thí nghiệm.
Cyclamate
Do kết quả từ các nghiên cứu ban đầu về cyclamate, chất này đã bị cấm ở Hoa Kỳ vào năm 1969. Mặc dù các đánh giá sau đó về dữ liệu thử nghiệm và việc đánh giá thêm các dữ liệu bổ sung đã khiến các nhà khoa học kết luận rằng cyclamate không gây ung thư, nhưng nó vẫn chưa được phê duyệt lại ở Hoa Kỳ (mặc dù nó được chấp thuận ở nhiều quốc gia khác).
Saccharin
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã chỉ ra mối liên hệ giữa saccharin liều cao với sự phát triển ung thư bàng quang ở chuột cống, do đó vào năm 1981 saccharin đã được liệt kê trong Báo cáo về Chất gây ung thư của Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ như một chất được dự đoán hợp lý là gây ung thư ở người. Tuy nhiên, các nghiên cứu cơ chế (nghiên cứu xem xét cách thức hoạt động của một chất trong cơ thể) đã chỉ ra rằng các cách mà saccharin gây ung thư ở chuột cống không áp dụng cho con người, và vào năm 2000, nó đã bị xóa khỏi danh sách này.
Aspartame
Năm 2019, một nhóm cố vấn khoa học quốc tế đã ưu tiên cao cho việc đánh giá aspartame bởi chương trình Chuyên khảo của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) trong giai đoạn 2020-2024. Tại cuộc họp tháng 6 năm 2023, một nhóm công tác chuyên gia quốc tế đã phân loại aspartame vào Nhóm 2B, "có thể gây ung thư cho người".
Phân loại này được sử dụng khi có bằng chứng hạn chế (nhưng bằng chứng chưa thuyết phục) về ung thư ở người hoặc có bằng chứng thuyết phục về ung thư ở động vật thí nghiệm, nhưng chỉ được có một trong hai điều kiện này. Với aspartame, IARC đã tìm thấy bằng chứng "hạn chế" về mối liên quan đến ung thư gan ở người và bằng chứng "hạn chế" từ các nghiên cứu trên động vật cũng như các nghiên cứu về cơ chế có thể có.
Ủy ban chuyên gia về Phụ gia thực phẩm (JECFA), do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) và Tổ chức Y tế Thế giới cùng thành lập, cũng đã họp vào tháng 6 năm 2023 để thực hiện đánh giá rủi ro độc lập đối với aspartame nhằm cập nhật các phát hiện trong bản đánh giá năm 2016 của mình.
Dựa trên bằng chứng từ các nghiên cứu trên động vật và con người, JECFA kết luận rằng chưa tìm thấy bằng chứng cho thấy aspartame có tác dụng phụ sau khi tiêu hóa và không thay đổi các khuyến nghị về lượng tiêu thụ hàng ngày có thể chấp nhận được.
Ủy ban cũng lưu ý rằng aspartame bị phân hủy trong đường tiêu hóa thành các chất chuyển hóa giống hệt với các chất trong thực phẩm thông thường và chưa xác định được cơ chế nào mà việc tiếp xúc với aspartame qua đường miệng có thể gây ra ung thư, do đó ủy ban kết luận rằng không thể thiết lập mối liên hệ giữa việc phơi nhiễm aspartame ở động vật và ung thư.
Để đáp lại sự phân loại của IARC, FDA lưu ý rằng họ đã xác định những thiếu sót đáng kể trong các nghiên cứu mà IARC dựa vào để đưa ra kết luận và họ không đồng ý với kết luận của IARC rằng dữ liệu ủng hộ cho việc phân loại aspartame là chất có thể gây ung thư.
CÁC NGHIÊN CỨU ĐÃ CHỈ RA ĐIỀU GÌ VỀ CÁC MỐI LIÊN HỆ KHẢ THI GIỮA CHẤT TẠO NGỌT NHÂN TẠO VÀ BỆNH UNG THƯ Ở NGƯỜI?
Các nghiên cứu dịch tễ học (nghiên cứu về mô hình, nguyên nhân và kiểm soát bệnh ở các nhóm quần thể) đã xem xét mối liên hệ có thể có giữa việc tiêu thụ chất tạo ngọt nhân tạo và nguy cơ mắc một số bệnh ung thư ở người. Mặc dù loại nghiên cứu này rất cần thiết trong việc xác định các phơi nhiễm có liên quan đến ung thư, nhưng chúng có những hạn chế trong việc thiết lập mối quan hệ nhân quả.
Ví dụ, những người tiêu thụ các chất tạo ngọt nhân tạo khác nhau cũng có thể khác biệt ở những phương diện khác, và chính những khác biệt này có thể là nguyên nhân dẫn đến nguy cơ ung thư khác nhau của họ. Bằng chứng về mối quan hệ nhân quả sẽ mạnh mẽ hơn khi nhiều nghiên cứu có kết quả nhìn chung tương đồng nhau và khi có bằng chứng về cơ chế sinh học giải thích cho mối liên hệ đó.
Chất tạo ngọt nhân tạo nói chung
Một loạt các nghiên cứu riêng lẻ và các phân tích tổng hợp đã đánh giá mối liên hệ giữa đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo với nguy cơ ung thư nói chung và nguy cơ mắc các loại ung thư riêng biệt. Kết quả của các nghiên cứu này không đồng nhất. Ví dụ, việc tiêu thụ đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo được liên hệ đến việc tăng nguy cơ ung thư thận trong một nhóm phụ nữ mãn kinh ở Hoa Kỳ nhưng lại không thấy ở nhóm người lớn khỏe mạnh ở Châu Âu.
Một nghiên cứu "tổng quan của tổng quan" (tổng hợp các tổng quan hệ thống và/hoặc phân tích gộp đã được công bố về cùng một chủ đề) có tính đến chất lượng của các nghiên cứu được đưa vào phân tích chỉ tìm thấy bằng chứng yếu về mối liên hệ giữa việc tiêu thụ đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo và sự phát triển của bệnh hoặc tử vong do bất kỳ loại ung thư nào.
Một nghiên cứu thuần tập được thực hiện ở Pháp có tên là Nghiên cứu NutriNet-Santé đã xem xét lượng chất tạo ngọt nhân tạo nạp vào từ tất cả các nguồn ăn uống và phát hiện ra rằng những người tiêu thụ lượng chất tạo ngọt nhân tạo cao nhất có khả năng phát triển ung thư cao hơn một chút so với những người không tiêu thụ chất tạo ngọt nhân tạo.
Vì một số nghiên cứu đã gợi ý rằng chất tạo ngọt nhân tạo có liên quan đến béo phì, và béo phì lại có liên quan đến ít nhất 13 loại ung thư, các nhà điều tra của NutriNet-Santé cũng đã tìm kiếm các mối liên hệ giữa việc tiêu thụ chất tạo ngọt nhân tạo và nhóm các bệnh ung thư liên quan đến béo phì.
Nguy cơ mắc các bệnh ung thư liên quan đến béo phì hơi cao hơn một chút ở những người tiêu thụ lượng lớn tất cả các chất tạo ngọt nhân tạo so với những người không tiêu thụ. Ngược lại, một nghiên cứu thuần tập của Úc không tìm thấy mối liên hệ nào giữa việc tiêu thụ đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo và nguy cơ mắc các bệnh ung thư liên quan đến béo phì.
Saccharin
Không có bằng chứng rõ ràng nào về mối liên hệ giữa việc sử dụng saccharin và tỷ lệ mắc ung thư bàng quang ở người được đưa ra từ các nghiên cứu dịch tễ học. Kết quả của các nghiên cứu trên người này đã góp phần vào việc loại bỏ saccharin khỏi Báo cáo về Chất gây ung thư.
Aspartame
Phát hiện năm 2023 của IARC về mối liên hệ có thể có của aspartame với ung thư gan ở người dựa trên dữ liệu từ ba nghiên cứu trên bốn đoàn hệ, xem xét các mối liên quan với đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo trong những giai đoạn mà các loại đồ uống đó được tạo ngọt chủ yếu từ aspartame.
Một trong số những nghiên cứu này đã tìm thấy mối liên hệ với nguy cơ ung thư gan trong toàn bộ nhóm người, trong khi nghiên cứu thứ hai tìm thấy mối liên hệ ở những người mắc bệnh đái tháo đường. Nghiên cứu thứ ba không tìm thấy mối liên hệ nào với ung thư gan. Sau khi hội đồng chuyên gia của IARC họp, một nghiên cứu thứ tư kiểm tra đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo và nguy cơ ung thư gan cũng không tìm thấy mối liên hệ nào.
Các nghiên cứu thuần tập lớn khác cũng không cho thấy mối liên hệ rõ ràng nào giữa aspartame và nguy cơ ung thư. Trong số đó bao gồm Nghiên cứu NIH-AARP Diet and Health Study, là nghiên cứu tiến cứu lớn và chuyên sâu nhằm tìm hiểu về mối quan hệ giữa chế độ ăn uống, lối sống đối với nguy cơ mắc ung thư cũng như tỷ lệ tử vong nói chung. Nghiên cứu này được phát triển bởi Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), phối hợp thực hiện cùng Hiệp hội Người hưu trí Hoa Kỳ (AARP). Kết quả cho thấy việc tiêu thụ nhiều đồ uống chứa aspartame không liên quan đến sự phát triển của ung thư hạch bạch huyết, bệnh bạch cầu hoặc ung thư não trong hơn 5 năm theo dõi.
Một đánh giá tổng quan năm 2013 về các bằng chứng dịch tễ học được công bố từ tháng 1 năm 1990 đến tháng 11 năm 2012 cũng không tìm thấy mối liên hệ nhất quán nào giữa việc sử dụng aspartame và nguy cơ ung thư.
Nghiên cứu thuần tập NutriNet-Santé, xem xét lượng aspartame nạp vào từ tất cả các nguồn ăn uống, phát hiện ra rằng những người trưởng thành tiêu thụ lượng aspartame cao hơn có khả năng phát triển các bệnh ung thư nói chung, ung thư vú và các bệnh ung thư liên quan đến béo phì cao hơn một chút so với những người không tiêu thụ aspartame.
Sucralose
Một loạt các nghiên cứu đều không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy sucralose gây ung thư ở người. Nghiên cứu thuần tập NutriNet-Santé cũng không tìm thấy mối liên hệ nào giữa việc nạp sucralose và nguy cơ ung thư.
Kali Acesulfame
Nghiên cứu thuần tập NutriNet-Santé báo cáo rằng người trưởng thành tiêu thụ Kali-acesulfame (viết tắt là Ace-K hoặc acesulfame-K) có nguy cơ mắc ung thư nói chung cao hơn một chút so với những người không tiêu thụ Kali-acesulfame. Không có nghiên cứu nào khác xem xét liệu Kali-acesulfame có liên quan đến ung thư ở người hay không.
Neotame và advantame
Neotame và advantame có nguồn gốc từ aspartame. Chưa có nghiên cứu nào báo cáo về nguy cơ ung thư ở người liên quan đến hai loại chất tạo ngọt nhân tạo này
Hình 2: Tổng quan về chất tạo ngọt nhân tạo và nguy cơ ung thư. Nguồn: Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ
_________________________________________________
Nguồn: Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (National Cancer Institute - cancer.gov)
Đường dẫn: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/diet/artificial-sweeteners-fact-sheet
Biên dịch: CNh.XN. Nguyễn Hùng Anh, Khoa Xét nghiệm
Hiệu đính: ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng, Phòng HTQT-NCKH
Duyệt chuyên môn: TS.BS. Trần Châu Quyên, Trưởng khoa Dinh dưỡng
