Ở người bệnh ung thư, suy dinh dưỡng và mất cơ (còn gọi là Hội chứng suy mòn do ung thư) rất thường gặp. Nguyên nhân của hội chứng này từ chính khối u, kết hợp chán ăn, buồn nôn, nôn ói, tiêu chảy, đau, lo lắng và tác dụng phụ của hóa trị, xạ trị hay phẫu thuật. Khi khối cơ bị mất đi, cơ thể yếu dần, mệt mỏi, việc đi lại, tự chăm sóc cá nhân trở nên khó khăn hơn, thời gian nằm viện kéo dài và đáp ứng với điều trị ung thư có thể kém đi. Protein (hay còn gọi là chất đạm) là chất dinh dưỡng then chốt giúp duy trì khối cơ, hỗ trợ hệ miễn dịch, lành vết thương, phục hồi sau hóa xạ trị và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Vậy làm thế nào để cung cấp đủ protein, đúng cách, đảm bảo an toàn và phù hợp với tình trạng bệnh của từng người?
Protein là “vật liệu xây dựng” cho cơ, mô, da, móng, tóc và là thành phần của nhiều hormon, enzyme, kháng thể trong cơ thể. Ở người bệnh ung thư, nhu cầu protein tăng lên để bù lại phần cơ bị phá huỷ, giúp lành vết thương sau phẫu thuật, sửa chữa các tế bào bị tổn thương do hóa trị, xạ trị và hỗ trợ hệ miễn dịch chống lại nhiễm trùng. Theo khuyến cáo, đa số bệnh nhân ung thư cần khoảng 1,0–1,5g protein/kg cân nặng/ngày, một số trường hợp suy mòn do ung thư hoặc mất cơ nhiều có thể cần tới 2g protein/kg cân nặng/ngày dưới sự theo dõi chặt chẽ của nhân viên y tế. Nhóm cần chú ý đặc biệt bao gồm bệnh nhân ung thư đầu cổ, thực quản, dạ dày, tụy, phổi, bệnh nhân điều trị hóa xạ trị phối hợp, người sau phẫu thuật lớn, cũng như phụ nữ ung thư vú sau nhiều đợt hóa trị, vì nguy cơ suy dinh dưỡng và mất cơ cao hơn.
Tại sao người bệnh ung thư cần chế độ ăn giàu protein?
Protein có trong cả thực phẩm nguồn gốc động vật và thực vật. Nhóm động vật bao gồm thịt nạc của gia súc (lợn, bò, trâu, ngựa…), gia cầm (gà, vịt, chim…), cá (cá basa, cá hồi, cá thu, cá rô…), tôm, trứng, sữa và các sản phẩm từ sữa như sữa chua, phô mai… Người bệnh ung thư nên ưu tiên lựa chọn các nguồn protein dễ tiêu, ít mỡ bão hòa, hạn chế thịt đỏ nhiều mỡ và các loại thịt chế biến sẵn. Nhóm protein thực vật gồm đậu hũ, đậu nành, đậu lăng, đậu xanh, đậu đỏ, vừng (mè), lạc (đậu phộng), hạt điều, óc chó… Các loại ngũ cốc như gạo, yến mạch cũng chứa protein. Người bệnh nên hạn chế thịt đỏ chế biến sẵn (xúc xích, lạp xưởng, thịt xông khói), đồ nướng cháy khét và thực phẩm siêu chế biến (mì ăn liền, snack, xúc xích chiên, đồ chiên đi chiên lại) vì có thể làm tăng nguy cơ biến chứng chuyển hoá, bệnh tim mạch và một số loại ung thư. Việc kết hợp linh hoạt đạm động vật (giàu axit amin thiết yếu, dễ hấp thu) với đạm thực vật (nhiều chất xơ, vi chất) sẽ giúp bữa ăn đa dạng, ngon miệng và hỗ trợ hấp thu tốt hơn.
Nguồn protein “đủ và đúng”
Thay vì cố gắng ăn thật nhiều thịt, cá trong một bữa, người bệnh nên chia đều lượng protein vào 3 bữa chính và 1–2 bữa phụ trong ngày để cơ thể hấp thu tốt hơn và hạn chế cảm giác đầy bụng, buồn nôn. Những bữa phụ giàu protein như sữa, sữa chua, phô mai, các loại hạt, đậu hũ, hoặc các loại thức uống dinh dưỡng. Khi protein từ việc ăn không đủ, bác sĩ hoặc dinh dưỡng viên có thể chỉ định dùng thêm bột đạm (whey, casein, đạm đậu Hà Lan…) hoặc các sản phẩm dinh dưỡng y học dạng uống giàu protein. Người bệnh lưu ý sử dụng theo chỉ định, bởi việc bổ sung này cần theo dõi chặt chẽ về y tế.
Mẹo để đủ protein mỗi ngày
Sau đây là một thực đơn gợi ý, cung cấp 1800-2000kcal và 80-100g protein:
| Sáng: | 1 tô phở bò hoặc gà nạc (khoảng 60–70 g thịt) 1 ly sữa tươi 200 ml. |
| Phụ sáng: | 1 hộp sữa chua + 1 ít hạt (hạt điều, óc chó, mè rang) |
| Trưa: | 1 miệng bát cơm 1 khúc cá basa kho 1 miếng đậu phụ sốt thịt nạc Rau luộc hoặc canh rau. |
| Phụ chiều: | 1 ly sinh tố trái cây với sữa chua/ sữa tươi, có thể cho thêm bột đạm theo chỉ định. |
| Tối: | 1 miệng bát cơm 1 trứng gà ốp la hoặc trứng hấp 1 thìa canh tôm rim hoặc thịt luộc/rang (50–70g) Rau xào hoặc canh. |
| Trước ngủ: | 1 ly sữa công thức hoặc 1 sản phẩm dinh dưỡng y học giàu protein theo chỉ định |
Khi chế biến, thêm các loại gia vị phù hợp (gừng, hành, tỏi, thì là, rau thơm) và kết hợp chất béo lành mạnh (dầu ôliu, dầu mè, quả bơ, các loại hạt) để tăng năng lượng mà không cần ăn quá nhiều khối lượng.
Dù protein rất quan trọng, nhưng không phải ai cũng có thể ăn nhiều đạm một cách tuỳ ý. Người bệnh có suy thận, suy gan, đái tháo đường, bệnh tim hoặc người rất lớn tuổi cần được bác sĩ điều trị và dinh dưỡng viên đánh giá chức năng thận, gan, tình trạng dịch, điện giải trước khi tăng lượng protein. Một số thuốc điều trị ung thư, kháng sinh, thuốc chống nấm, thuốc điều trị đích… có thể ảnh hưởng đến gan, thận hoặc gây buồn nôn, nôn, tiêu chảy, làm thay đổi khả năng hấp thu và chuyển hóa đạm. Khi ăn uống kém kéo dài trên 1–2 tuần, sụt cân nhanh, phù nề, mệt mỏi nhiều, khó nuốt, đau khi nuốt, nôn ói liên tục hoặc tiêu chảy, người bệnh cần gặp ngay bác sĩ để được đánh giá và cân nhắc bổ sung dinh dưỡng đường uống phù hợp, có thể cần phải ăn qua ống thông (sonde) hoặc bổ sung dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch nếu cần. Người đang suy thận nặng, suy gan mất bù hoặc có chống chỉ định khác tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn giàu protein khi chưa được tư vấn.
Ăn đủ protein, đúng cách và phù hợp với tình trạng bệnh là một phần quan trọng trong chiến lược tổng thể giúp người bệnh ung thư duy trì sức cơ, tăng khả năng dung nạp điều trị, giảm biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Mỗi bệnh nhân là một cá thể, vì vậy hãy trao đổi với bác sĩ điều trị và dinh dưỡng viên của bệnh viện để được xây dựng kế hoạch ăn uống, lựa chọn thực phẩm và bổ sung dinh dưỡng phù hợp nhất cho mình. Thông qua ăn uống hợp lý, bạn và gia đình đang chung tay, âm thầm nhưng rất hiệu quả trên con đường chiến đấu và hy vọng chiến thắng ung thư.
Những lưu ý quan trọng: Tăng protein cẩn trọng và cá nhân hóa
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Phạm Thị Hường – Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
