Hiểu đúng về “phòng ngừa tái phát”
Nhiều người bệnh và gia đình mong muốn tìm một cách ăn uống giúp “không tái phát”. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chế độ ăn lành mạnh, hoạt động thể chất và kiểm soát cân nặng có thể hỗ trợ sức khỏe tổng thể, cải thiện chất lượng sống và có liên quan với kết cục tốt hơn ở một số loại ung thư, nhưng không bảo đảm ngăn chặn tái phát cho mọi người bệnh. Vì vậy, ăn uống lành mạnh có thể giúp giảm nguy cơ sức khỏe xấu đi và hỗ trợ hồi phục. Chế độ ăn không thay thế điều trị chuẩn và không nên hiểu như một biện pháp điều trị ung thư. Những tuyên bố như “cách ăn chữa ung thư”, “nhịn ăn để bỏ đói tế bào ung thư”, “thải độc ung thư” hoặc dùng thuốc nam, thảo dược, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc đều cần được nhìn nhận rất thận trọng vì thiếu bằng chứng tin cậy và có thể gây hại. Ngay cả khi ung thư tái phát thì người bệnh không nên cảm thấy có lỗi do chưa thể ăn uống “chuẩn” ngay từ đầu. Ung thư là bệnh lý phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố sinh học và điều trị, không phải chỉ do một món ăn hay một thói quen đơn lẻ quyết định.
Hiểu đúng về "phòng ngừa tái phát"
Nền tảng chế độ ăn lành mạnh cho người bệnh chiến thắng ung thư
Một chế độ ăn nhiều thực phẩm ít chế biến hoặc chưa qua chế biến, ít chất béo không lành mạnh, ít đường tự do, ít muối, đa dạng thực phẩm, đủ rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu là nền tảng cơ bản cho một chế độ ăn lành mạnh, được khuyến nghị cho người bệnh chiến thắng ung thư.
Trong bữa ăn hằng ngày, hãy hình dung tổng lượng thức ăn cho một bữa được đựng vào một chiếc đĩa, thì một nửa là các loại rau và củ quả dùng làm rau (như su hào, củ cải, cà rốt, bí ngô…); ¼ đĩa gồm các thực phẩm cung cấp tinh bột (cơm, khoai củ các loại) và ¼ còn lại là nguồn cung cấp protein từ cả động vật (cá, gà, trứng, thịt lợn, thịt bò…) và thực vật (đậu đỗ, lạc, vừng…). Đĩa ăn này nên sặc sỡ nhiều màu, với sắc xanh từ các loại rau lá, sắc đỏ của bí ngô, cà rốt, ớt chuông, sắc trắng từ nấm…
Về chất béo, nên ưu tiên nguồn chất béo có lợi như cá béo, các loại hạt, dầu thực vật; đồng thời hạn chế chất béo bão hòa và chất béo trans (là chất béo sinh ra khi thực phẩm chế biến công nghiệp, nướng cháy). Nên giảm các thực phẩm làm tăng gánh nặng chuyển hóa nhưng ít lợi ích dinh dưỡng như các loại thịt siêu chế biến, nước ngọt có đường, bánh kẹo ngọt, món ăn quá nhiều đường, đồ ăn nhanh, món ăn quá mặn hoặc chứa muối tiềm ẩn (như các loại nước sốt, gia vị chua ngọt). Với rượu bia thì tốt nhất là không uống.
Nền tảng chế độ ăn lành mạnh cho người bệnh chiến thắng ung thư
Không có một thực đơn chung cho tất cả mọi người. Cùng là người bệnh sau điều trị ung thư nhưng có người đang sụt cân và yếu cơ, trong khi người khác lại thừa cân, tăng đường huyết hoặc tăng mỡ máu; vì vậy không thể dùng một thực đơn chung cho tất cả. Nếu người bệnh ăn kém, sụt cân ngoài ý muốn, yếu cơ hoặc mau mệt, mục tiêu ưu tiên thường là tăng năng lượng và tăng đạm để giữ sức và phục hồi. Có thể áp dụng các cách đơn giản như chia nhỏ bữa, thêm bữa phụ, ưu tiên món mềm dễ ăn, tăng thực phẩm giàu đạm trong mỗi bữa, và dùng sản phẩm dinh dưỡng đường uống khi được nhân viên y tế hướng dẫn. Ở chiều ngược lại, nhiều người sau điều trị lại tăng cân, ít vận động và có nguy cơ đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc gan nhiễm mỡ. Lúc này, mục tiêu là kiểm soát khẩu phần hợp lý, giảm thực phẩm nhiều năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng, tăng vận động đều đặn và theo dõi cân nặng định kỳ thường là 1-2 lần/tuần). Người bệnh có đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh thận, rối loạn mỡ máu hay bệnh tiêu hóa cần được điều chỉnh chế độ ăn theo từng bệnh, thay vì nghe theo lời khuyên chung trên mạng.
Một số tác dụng phụ sau điều trị như khô miệng, nuốt khó, thay đổi vị giác, buồn nôn, tiêu chảy, táo bón hay mệt mỏi có thể làm việc ăn uống trở nên rất khó khăn. Khi đó, người bệnh thường cần điều chỉnh kết cấu thức ăn, cách nêm nếm, nhiệt độ món ăn, thời gian ăn và lượng ăn mỗi lần, thay vì cố ép theo một chế độ “chuẩn” cứng nhắc.
Với người có nguy cơ suy giảm miễn dịch, an toàn thực phẩm đặc biệt quan trọng. Hãy nhớ nguyên tắc: làm sạch, tách riêng, nấu chín và làm lạnh đúng cách để giảm nguy cơ ngộ độc thực phẩm. Các thực phẩm sống hoặc chưa nấu chín kỹ như thịt tái, trứng lòng đào, sữa chưa tiệt trùng, giá sống, sushi hoặc hải sản sống có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn ở người miễn dịch yếu. Không ăn gỏi sống, tiết canh, hải sản tái, thịt tái, trứng sống, sữa không tiệt trùng, món bán sẵn bảo quản không bảo đảm hoặc thức ăn để ở nhiệt độ phòng quá lâu.
Người bệnh cũng lưu ý không nên tự sử dụng các loại vitamin, chất chống oxy hóa liều cao, thảo dược và thực phẩm bổ sung khi chưa trao đổi với bác sĩ vì những sản phẩm này có thể gây hại cho sức khỏe.
Quản lý tác dụng phụ, thực phẩm khi miễn dịch yếu, lưu ý về thực phẩm bổ sung
Dinh dưỡng và hoạt động thể chất là hai thành phần không thể tách rời. Nhìn chung, người bệnh cần thực hiện 150–300 phút hoạt động thể lực mức vừa mỗi tuần hoặc 75–150 phút mức mạnh, và duy trì hoặc vượt ngưỡng này nếu phù hợp. Cần tránh lối sống tĩnh tại và trở lại hoạt động hằng ngày sớm nhất có thể theo khả năng. Các hoạt động thể chất có thể là đi bộ, đạp xe, tập dưỡng sinh, bài tập sức mạnh nhẹ với dây kháng lực hoặc vận động tại nhà. Hãy đạt từng mục tiêu nhỏ như đi bộ 10–15 phút, 1–2 lần mỗi ngày, rồi tăng dần để tập cho cơ thể thích nghi, từ đó tăng dần thành tích để cải thiện sức khỏe. Tuy vậy, không phải ai cũng có thể bắt đầu vận động giống nhau. Người có di căn xương, thiếu máu nặng, giảm tiểu cầu, bệnh tim phổi hoặc đau nhiều cần được đánh giá an toàn trước khi tập, để lựa chọn mức độ vận động phù hợp và tránh tai biến.
Dinh dưỡng và hoạt động thể lực là hai thành phần không thể tách rời
Khi phát hiện các dấu hiệu như sụt cân không chủ ý, ăn kém kéo dài hoặc bỏ bữa nhiều ngày; nuốt nghẹn, đau khi nuốt; nôn, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài; Khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt, dấu hiệu mất nước; Yếu nhiều, giảm sức cơ, mệt không cải thiện, người bệnh cần tới bệnh viện khám ngay. Can thiệp sớm thường giúp xử lý vấn đề dễ hơn và tránh suy kiệt nặng hơn về sau.
Sau ung thư, không cần theo đuổi một chế độ ăn hoàn hảo. Hãy xây dựng từng thói quen nhỏ, an toàn, bền vững và phù hợp với thể trạng, khả năng tài chính cũng như thói quen ăn uống của bản thân. Dinh dưỡng tốt nhất là dinh dưỡng cá thể hóa, đi cùng hoạt động thể chất phù hợp, an toàn thực phẩm. Điều đáng trân trọng không phải là làm được mọi thứ ngay lập tức, mà là tiếp tục chăm sóc mình từng bước, đều đặn.
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Nguyễn Ngọc Ánh – Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
