CT4D là gì?
CT4D là kỹ thuật chụp CT (Computed Tomography - chụp cắt lớp vi tính) có thêm yếu tố thời gian (chiều thứ 4). Trong khi CT thông thường chỉ chụp hình ảnh tại một thời điểm cố định, CT4D ghi lại nhiều hình ảnh liên tiếp trong suốt chu kỳ hô hấp của bệnh nhân.
Nhờ đó, bác sĩ có thể quan sát được:
· Vị trí của khối u khi hít vào
· Vị trí khi thở ra
· Mức độ di chuyển của khối u trong toàn bộ chu kỳ thở
Những hình ảnh này giúp tạo nên một “bản đồ chuyển động” của khối u, từ đó hỗ trợ bác sĩ xây dựng kế hoạch xạ trị chính xác hơn.
Chuyển động của khối u phổi theo nhịp thở của bệnh nhân
Vì sao kiểm soát nhịp thở lại quan trọng trong xạ trị?
Các khối u ở phổi và gan thường di chuyển theo nhịp thở của bệnh nhân. Nếu chỉ dựa vào hình ảnh CT thông thường, vị trí khối u có thể không được xác định chính xác trong suốt quá trình điều trị.
Điều này có thể dẫn đến:
· Tia xạ không tập trung hoàn toàn vào khối u
· Cần phải mở rộng vùng chiếu xạ để đảm bảo bao phủ khối u
· Tăng nguy cơ ảnh hưởng đến mô lành xung quanh
Nhờ CT4D, bác sĩ có thể hiểu rõ quy luật di chuyển của khối u, từ đó lựa chọn thời điểm chiếu xạ phù hợp hoặc thiết kế kế hoạch xạ trị bao phủ chính xác toàn bộ vùng khối u di động.
Lợi ích của CT4D trong điều trị ung thư phổi và gan
Việc ứng dụng CT4D trong lập kế hoạch xạ trị mang lại nhiều lợi ích quan trọng:
1. Xác định chính xác chuyển động của khối u
CT4D cho phép đo lường biên độ di chuyển của khối u theo từng pha hô hấp, giúp bác sĩ biết khối u dịch chuyển bao nhiêu khi bệnh nhân thở. Các nghiên cứu cho thấy khối u phổi có thể di chuyển trung bình khoảng 1–1,5 cm theo nhịp thở. Nhờ CT4D, bác sĩ có thể đánh giá chính xác chuyển động này để lập kế hoạch xạ trị phù hợp.
2. Tăng độ chính xác của xạ trị
Nhờ hiểu rõ vị trí khối u trong suốt chu kỳ thở, tia xạ có thể được tập trung chính xác hơn vào vùng cần điều trị. Một số nghiên cứu cho thấy việc sử dụng CT 4D có thể giảm tới khoảng 30% thể tích vùng chiếu xạ (PTV)1
3. Giảm ảnh hưởng đến mô lành
Khi vùng chiếu xạ được xác định chính xác, các cơ quan lành xung quanh như phổi, tim hoặc gan lành được bảo vệ tốt hơn. Một số nghiên cứu cho thấy CT4D giảm khoảng 13% liều xạ vào phổi lành, giảm khoảng 12% liều trung bình đến thực quản và liều tối đa đến tủy sống giảm khoảng 5% so với lập kế hoạch dựa trên CT thông thường 2,3,4
4. Hỗ trợ các kỹ thuật xạ trị hiện đại
CT4D là nền tảng cho nhiều kỹ thuật tiên tiến như:
· Xạ trị theo chu kỳ hô hấp (respiratory gating)
· Xạ trị nén nhịp thở
· Theo dõi chuyển động khối u trong quá trình điều trị
CT4D được áp dụng cho những bệnh lý nào?
CT4D thường được sử dụng trong lập kế hoạch xạ trị cho các khối u có sự di chuyển theo nhịp thở, bao gồm:
· Ung thư phổi
· Ung thư gan
· U trung thất
· Ung thư tụy
· Một số khối u vùng ngực và bụng trên
Trong đó, ung thư phổi và ung thư gan là hai bệnh lý được hưởng lợi nhiều nhất từ công nghệ này.
Hệ thống máy xạ trị gia tốc Elekta Infinity tại bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Quá trình chụp CT4D diễn ra như thế nào?
Quy trình chụp CT4D tương tự như chụp CT thông thường nhưng có thêm hệ thống theo dõi nhịp thở.
Trong quá trình chụp:
1 Bệnh nhân nằm yên trên bàn chụp CT.
2. Một thiết bị cảm biến sẽ ghi nhận nhịp thở của bệnh nhân.
3. Máy CT ghi lại nhiều hình ảnh trong các pha hô hấp khác nhau.
Toàn bộ quá trình diễn ra nhanh chóng, không gây đau và an toàn cho người bệnh
Công nghệ giúp nâng cao chất lượng điều trị
CT 4D là một trong những công nghệ quan trọng giúp bác sĩ hiểu rõ chuyển động của khối u, từ đó tối ưu hóa kế hoạch điều trị. Việc ứng dụng CT 4D trong xạ trị khối u phổi và gan góp phần:
· Tăng hiệu quả tiêu diệt khối u
· Giảm tác dụng phụ không mong muốn
· Nâng cao chất lượng điều trị và chăm sóc người bệnh
Chuỗi các bước trong quy trình lập kế hoạch xạ trị có tích hợp kiểm soát nhịp thở (respiratory gating) ở bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ.
Tại sao bệnh nhân nên đến Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội để điều trị xạ trị?
Nếu bạn hoặc người thân đang được chỉ định xạ trị ung thư phổi hoặc gan, hãy trao đổi với bác sĩ về việc ứng dụng công nghệ CT 4D trong quá trình lập kế hoạch điều trị. Hiện nay, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội đã triển khai hệ thống máy xạ trị thế hệ mới cùng kỹ thuật CT 4D và các phương pháp xạ trị hiện đại, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và giảm thiểu tác dụng phụ cho người bệnh.
Viết bài: ThS.BSNT. Nguyễn Ngọc An Nguyên – Khoa Xạ trị Theo yêu cầu, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội.
Duyệt bài: BSCKII. Đỗ Tất Cường – Trưởng khoa Xạ trị Theo yêu cầu, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Hof H, Rhein B, Haering P, Kopp-Schneider A, Debus J, Herfarth K. 4D-CT-based target volume definition in stereotactic radiotherapy of lung tumours: comparison with a conventional technique using individual margins. Radiother Oncol. 2009;93(3):419-423. doi:10.1016/j.radonc.2009.08.040
2. Saha A, Mishra A, Manna S, et al. Assessing the adequacy of a 5-mm planning target volume margin for 4D-CT scan-based image-guided radiotherapy for locally advanced carcinoma of the lung. Advances in Radiotherapy & Nuclear Medicine. 2024;2(1):2784. doi:10.36922/arnm.2784
3. Benedict SH, Yenice KM, Followill D, et al. Stereotactic body radiation therapy: the report of AAPM Task Group 101. Med Phys. 2010;37(8):4078-4101. doi:10.1118/1.3438081
4. Videtic GMM, Donington J, Giuliani M, et al. Stereotactic body radiation therapy for early-stage non-small cell lung cancer: Executive Summary of an ASTRO Evidence-Based Guideline. Pract Radiat Oncol. 2017;7(5):295-301. doi:10.1016/j.prro.2017.04.014
