Nguyên nhân gây rối loạn kiểm soát đại tiện và tiểu tiện
Có nhiều nguyên nhân có thể dẫn đến đại tiện không tự chủ và tiểu không tự chủ, đặc biệt ở người bệnh ung thư. Các nguyên nhân thường gặp bao gồm:
Khối u
- Khối u ở đại tràng, trực tràng, hậu môn hoặc các cơ quan lân cận.
- Khối u nằm gần bàng quang do bất kỳ loại ung thư nào (ví dụ như ung thư đại trực tràng hoặc ung thư tuyến tiền liệt)
- Khối u ở não hoặc tuỷ sống
Điều trị ung thư
- Xạ trị vùng bụng, ruột, trực tràng, vùng chậu hoặc cơ quan sinh sản (có thể gây viên bàng quang do xạ trị)
- Phẫu thuật liên quan đến ruột, trực tràng, bàng quang hoặc các cơ quan sinh dục (tuyến tiền liệt, tử cung, âm đạo …)
- Một số phương pháp điều trị như hoá trị, liệu pháp miễn dịch, liệu pháp hormone
Tổn thương cơ và thần kinh
Tổn thuơng các cơ hoặc dây thần kinh kiểm soát hoạt động của ruột và bàng quang
Rối loạn chức năng tiêu hoá - tiết niệu
- Táo bón hoặc tiêu chảy
- Đại tiện không tự chủ có thể làm nặng thêm tình trạng tiểu không tự chủ và ngược lại.
Sa tạng chậu
- Sa trực tràng (tức là tình trạng trực tràng sa ra ngoài hậu môn)
- Sa bàng quang, tử cung hoặc trực tràng sa xuống ống âm đạo do yếu cơ sàn chậu.
Các bệnh lý và tình trạng khác
- Phì đại tiền liệt tuyến
- Các bênh lý mạn tính ảnh hưởng đến kiểm soát đại tiện và tiểu tiện
Phân loại rối loạn kiểm soát đại tiện và tiểu tiện
Tình trạng đại tiện không tự chủ được phân thành hai dạng chính:
- Đại tiện không tự chủ dạng thôi thúc là khi người bệnh có cảm giác buồn đại tiện, nhưng không thể nín đủ lâu để kịp đi vào nhà vệ sinh.
- Đại tiện không tự chủ dạng thụ động là khi người bệnh không có cảm giác buồn đại tiện, nhưng phân vẫn rò rỉ ra ngoài mà người bệnh không nhận biết hoặc không kiểm soát được.
Tiểu không tự chủ được phân thành các dạng sau:
- Tiểu không tự chủ khi gắng sức là tình trạng rò rỉ nước tiểu khi ho, cười, hắt hơi hoặc khi hoạt động thể lực. Những hoạt động này làm tăng áp lực trong ổ bụng và gây áp lực lên bàng quang.
- Tiểu không tự chủ do thôi thúc là tình trạng người bệnh đột ngột có cảm giác rất buồn tiểu hoặc khó nhịn tiểu để kịp vào nhà vệ sinh. Tình trạng này còn được gọi là bàng quang tăng hoạt (OAB).
- Tiểu không tự chủ hỗn hợp là khi người bệnh cùng lúc xuất hiện triệu chứng của tiểu không tự chủ khi gắng sức và tiểu không tự chủ do thôi thúc.
- Tiểu không tự chủ do tràn là tình trạng nước tiểu rò rỉ ra ngoài khi bàng quang quá đầy.
- Tiểu không tự chủ hoàn toàn là người bệnh mất hoàn toàn khả năng kiểm soát việc đi tiểu và thời điểm đi tiểu.
Triệu chứng rối loạn kiểm soát đại tiện và tiểu tiện
Các triệu chứng có thể khác nhau tuỳ theo nguyên nhân và mức độ của bệnh.
Một số triệu chứng thường gặp bao gồm:
- Không kiểm soát được việc xì hơi hoặc đại tiện.
- Phân rò rỉ ra ngoài trước khi người bệnh kịp nhận ra cần đi vệ sinh
- Có cảm giác buồn đại tiện đột ngột nhưng không thể kiểm soát được.
- Rò rỉ phân lỏng hoặc chất nhày từ hậu môn (còn được gọi là rò rỉ phân).
- Rò rỉ hoặc són tiểu
- Đột ngột có cảm giác rất buồn tiểu hoặc cảm thấy khó đi kịp vào nhà vệ sinh (gọi là tiểu gấp)
- Đi tiểu nhiều lần trong ngày hoặc thường xuyên có cảm giác buồn tiểu (gọi là tiểu nhiều lần)
- Đau hoặc nóng rát khi đi tiểu (gọi là tiểu buốt)
Người bệnh cần gọi cấp cứu hoặc đến các cơ sở y tế ngay nếu có các dấu hiệu sau:
- Chảy máu trực tràng không cầm được
- Đau bụng dữ đội, đột ngột và kéo dài không giảm
- Xuất hiện tình trạng lú lẫn đột ngột hoặc tình trạng lú lẫn trở nên nặng hơn
- Có máu ở trong nước tiểu
- Không thể đi tiểu trong vòng một ngày hoặc lâu hơn
Nguồn ảnh: https://becausemarket.com/blogs/news/medications-cause-bowel-incontinence?srsltid=AfmBOopjgsq6Y-uEeNRCGqrDpLaP1_pL5K3x5pIMUgVbDoFfv0uAoIL5
Điều trị rối loạn kiểm soát đại tiện và tiểu tiện
Tình trạng đại tiện không tự chủ và tiểu không tự chủ có thể kéo dài bao lâu còn tuỳ thuộc vào nguyên nhân gây ra. Việc xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhất cho người bệnh. Những rối loạn này có thể gây khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày và ảnh hưởng đến sức khoẻ tinh thần của người bệnh.
Thiết lập thói quen đi đại tiểu tiện đúng giờ
Tập luyện thói quen đi đại tiểu tiện vào giờ cố định mỗi ngày, ngay cả khi người bệnh không có cảm giác buồn đi vệ sinh. Người bệnh nên ghi lại nhật ký đi vệ sinh, bao gồm: thời điểm đi đại tiểu tiện trong ngày, có kịp vào nhà vệ sinh hay không, những thức ăn hoặc đồ uống đã sử dụng trước đó.
Đồng thời, người bệnh cũng sẽ được hướng dẫn các kỹ thuật thư giãn để giúp kiểm soát cảm giác buồn tiểu giữa các lần đi tiểu theo lịch. Khi khả năng tiểu tiện được kiểm soát tốt hơn, khoảng cách giữa các lần đi tiểu sẽ được kéo dài dần.
Vật lý trị liệu sàn chậu và phản hồi sinh học
Các bài tập cơ sàn chậu (bài tập Kegel) có thể giúp tăng cường sức mạnh của các cơ nâng đỡ ruột, trực tràng, hậu môn, bàng quang và các cơ quan khác trong ổ bụng (vùng bụng dưới) từ đó cải thiện khả năng kiểm soát đại tiện và tiểu tiện. Các chuyên gia vật lý trị liệu hoặc điều dưỡng có thể hỗ trợ người bệnh xây dựng chương trình tập luyện phù hợp với tình trạng của mình.
Phản hồi sinh học là phương pháp sử dụng các cảm biến đặt gần hậu môn để ghi nhận hoạt động của các cơ sàn chậu và hiển thị trên màn hình. Trong nhiều trường hợp, việc tập luyện cơ sàn chậu kết hợp với phương pháp phản hồi sinh học thường sẽ mang lại hiệu quả tốt hơn so với chỉ tập luyện cơ sàn chậu đơn thuần.
Thuốc
Việc sử dụng thuốc phụ thuộc vào nguyên nhân gây đại tiện hoặc tiểu tiện không tự chủ.
Đối với đại tiện không tự chủ
Một số thuốc chống tiêu chảy có thể giúp kiểm soát một số dạng đại tiện không tự chủ. Nếu người bệnh bị táo bón, việc sử dụng chất xơ bổ sung hoặc thuốc làm mềm phân có thể giúp cải thiện tình trạng này. Trong trường hợp đại tiện không tự chủ liên quan đến một số bệnh lý có thể điều trị chẳng hạn như bệnh Crohn, việc kiểm soát tốt bệnh nền thường cũng giúp giảm tình trạng rò rỉ phân.
Đối với tiểu tiện không tự chủ
Một số thuốc có thể giúp làm giãn các cơ bàng quang tăng hoạt, từ đó giúp giảm tình trạng tiểu không tự chủ. Nếu tình trạng tiểu không tự chủ liên quan đến giai đoạn mãn kinh, việc sử dụng estrogen tại chỗ có thể mang lại hiệu quả ở một số người bệnh.
Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc hoặc thực phẩm bổ sung nào, kể cả thuốc không cần kê đơn.
Phẫu thuật
Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi các phương pháp điều trị khác không hiệu quả hoặc khi có nguyên nhân giải phẫu rõ ràng
• Đối với đại tiện không tự chủ: sửa chữa tổn thương cơ sàn chậu có khả năng phục hồi, chẳng hạn như bệnh trĩ hoặc sa trực tràng.
• Đối với tiểu không tự chủ:
+ Phẫu thuật đặt sling: sử dụng một dải lưới hoặc mô đặt giữa âm đạo và niệu đạo nhằm nâng đỡ bàng quang và niệu đạo.
+ Phẫu thuật đặt cơ thắt niệu đạo nhân tạo: đặt một thiết bị giúp duy trì niệu đạo ở trạng thái đóng kín. Khi cần đi tiểu, người bệnh bóp một bơm nhỏ để làm xả vòng bít, từ đó mở cơ thắt trong vài phút.
+ Trong một số trường hợp, tình trạng tiểu không tự chủ do tắc nghẽn đường tiểu cũng có thể được điều trị bằng phẫu thuật nhằm loại bỏ nguyên nhân tắc nghẽn.
Thiết bị hỗ trợ kiểm soát tiểu không tự chủ
- Vòng nâng âm đạo có thể giúp cải thiện tình trạng tiểu không tự chủ khi các cơ quan vùng chậu bị sa (sa tạng chậu). Thiết bị này được đặt trong âm đạo nhằm nâng đỡ bàng quang và niệu đạo.
- Ống thông tiểu ngoài được đặt bên ngoài cơ thể, gần niệu đạo, để dẫn lưu nước tiểu vào túi chứa, sau đó có thể tháo đổ bỏ.
- Ống thông tiểu trong (ống thông lưu) được đưa qua niệu đạo vào bàng quang. Nước tiểu sẽ được dẫn lưu qua ống thông vào túi chứa và có thể được tháo đổ bỏ. Tuy nhiên, việc sử dụng ống thông tiểu trong làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Ống thông tiểu trong hay ngoài không điều trị nguyên nhân gây tiểu không tự chủ, mà chỉ giúp kiểm soát tình trạng này để ngăn ngừa các biến chứng khác.
Một số mẹo giúp kiểm soát đại tiểu tiện không tự chủ
Nguồn ảnh: https://www.urologycenterofflorida.com/blog/tips-for-managing-incontinence-over-the-holidays
Tránh các yếu tố có thể làm nặng tình trạng đại tiện, tiểu tiện không tự chủ
- Rượu, bia, thuốc lá, caffeine và các chất tạo ngọt nhân tạo có thể kích thích ruột và làm nặng thêm tình trạng đại tiện không tự chủ.
- Sữa và các sản phẩm từ sữa, thức ăn cay, thực phẩm nhiều đường, đồ chiên rán hoặc nhiều chất béo cũng có thể là nguyên nhân gây ra hoặc làm nặng thêm tình trạng đại tiện không tự chủ. Người bệnh nên tránh những loại thực phẩm khiến triệu chứng của mình trở nên tồi tệ hơn.
- Một số thuốc (như opioid, benzodiazepine, thuốc dị ứng, thuốc chống trầm cảm, thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch và thuốc giãn cơ) có thể làm trầm trọng hơn tình trạng tiểu không tự chủ. Vì vậy, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ hoặc nhóm chăm sóc ung thư trước khi thay đổi bất kỳ loại thuốc nào đang sử dụng.
- Tránh rặn hoặc gắng sức khi đi tiểu
- Ghi nhật ký đi đại tiện, tiểu tiện để theo dõi thời điểm đại tiện/đi tiểu, tình trạng rò rỉ, lượng nước tiểu hoặc tính chất phân, các triệu chứng liên quan, hoạt động hoặc thực phẩn liên quan.
Chế độ ăn uống
- Nhiều người bệnh gặp tình trạng đại tiện không tự chủ thường có phân lỏng hoặc tiêu chảy. Trong trường hợp này, người bệnh nên tăng cường chất xơ hoà tan trong khẩu phần ăn, chẳng hạn như từ trái cây và rau củ.
- Không nên tự ý hạn chế ăn hoặc uống, trừ khi có chỉ định của bác sĩ, vì điều này có thể gây mất nước và các vấn đề sức khoẻ khác.
Chăm sóc da
Việc chăm sóc da rất quan trọng vì phân và nước tiểu đều có thể gây kích ứng và tổn thương da:
- Thay hoặc vệ sinh các sản phẩm hỗ trợ ngay khi bị ướt hoặc bẩn. Ngoài ra, có thể sử dụng một số loại kem hoặc dung dịch bôi ngoài da nhằm bảo vệ da và phòng ngừa tổn thương.
- Sử dụng khăn ướt (không chứa cồn hoặc hương liệu) để nhẹ nhàng làm sạch vùng da quanh vùng hậu môn.
- Tránh lau chùi quá nhiều vì có thể gây kích ứng da.
- Sau khi làm sạch, có thể bôi kem bảo vệ da (ví dụ như kem chứa kẽm ôxít) để phòng ngừa tổn thương da.
Sử dụng sản phẩm hỗ trợ
Các sản phầm hỗ trợ có thể giúp kiểm soát tình trạng rò rỉ nước tiểu/ phân trong sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt khi người bệnh đi ra ngoài hoặc trong lúc ngủ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây không phải là phương pháp điều trị. Một số sản phẩm thường được sử dụng bao gồm:
- Quần lót chống tiểu không tự chủ (loại dùng một lần hoặc có thể giặt lại)
- Quần lót chống thấm
- Miếng lót thấm hút đặt trong quần lót
- Tấm lót thấm hút dùng một lần trải trên gường khi ngủ
- Tẩm phủ nệm chống thấm
- Ống thông tiểu ngoài giúp thu nước tiểu vào túi chứa và có thể tháo ra ngoài.
Quan trọng là chọn sản phẩm khiến người bệnh cảm thấy thoải mái và phù hợp nhất.
Tìm kiếm sự hỗ trợ
Đại tiện không tự chủ và tiểu tiện không tự chủ có thể khiến người bệnh cảm thấy bị cô lập hoặc xấu hổ, và có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ tinh thần. Mặc dù vấn đề này ít khi được nhắc đến, nhưng thực tế có nhiều người bệnh cũng đang gặp phải tình trạng tương tự. Người bệnh có thể tìm đến các nhóm hỗ trợ hoặc diễn đàn trực tuyến, nơi người bệnh có thể chia sẻ và trao đổi với những người có cùng trải nghiệm.
Hay trao đổi với bác sĩ hoặc nhóm chăm sóc ung thư nếu gặp các vấn đề sau:
- Tình trạng đại tiện hoặc tiểu tiện không tự chủ mới xuất hiện hoặc trở nên nặng hơn.
- Cảm giác co thắt, khó chịu hoặc đau khi đi đại tiện.
- Đau hoặc nóng rát khi đi tiểu
- Đau vùng hông hoặc hai bên thắt lưng
- Thay đổi da ở da vùng hậu môn như đỏ da, loét da, hoặc sưng.
- Có máu trong phân khi đi đại tiện
- Sốt không rõ nguyên nhân
Nguồn: Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ www.cancer.org
Biên dịch và tổng hợp: Điều dưỡng Nguyễn Thị Thanh Thủy – Khoa Nội Vú, Phụ khoa, Đầu cổ Theo yêu cầu, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: Ths.Bs. Nguyễn Thanh Hằng – Phòng Hợp tác quốc tế và Nghiên cứu khoa học, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Duyệt chuyên môn: TS.BS. Nguyễn Thị Mai Lan - Phó Giám đốc bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, Trưởng khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
