Vai trò của chế độ ăn khoa học trong quá trình điều trị bệnh
Sau phẫu thuật cắt dạ dày, kích thước dạ dày nhỏ hơn hoặc đường đi của thức ăn đã bị thay đổi, nên người bệnh rất dễ nhanh no, đầy bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy nếu ăn không đúng cách. Một nguyên tắc rất quan trọng có thể tóm gọn bằng ba từ “nhỏ – mềm – đủ”: ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày, mỗi bữa chỉ một lượng vừa phải, chọn thức ăn mềm dễ tiêu và đảm bảo đủ chất dinh dưỡng. Thay vì ba bữa lớn, người bệnh nên chia thành khoảng 6 đến 8 bữa nhỏ, ăn chậm và dừng lại khi cảm thấy no, tránh cố “ăn cho hết” khẩu phần. Thực phẩm nên được chế biến mềm và dễ nhai nuốt, chẳng hạn cháo, súp, cơm nát, thịt băm, cá kho nhừ, các sản phẩm sữa và sữa chua, sau đó tăng dần độ đặc và lượng thức ăn theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dinh dưỡng viên. Dạ dày đang yếu thường không chịu được kiểu ăn dồn dập một lần cho nhiều, mà phù hợp hơn với cách ăn rải rác nhiều lần trong ngày, mỗi lần một ít nhưng giàu dinh dưỡng.
Những lưu ý về dinh dưỡng cho bệnh nhân sau phẫu thuật cắt dạ dày
Về thành phần dinh dưỡng, nhu cầu chất đạm của bệnh nhân ung thư dạ dày thường tăng khoảng 20–30% so với người bình thường, do cơ thể cần đạm để liền vết mổ, chống nhiễm trùng, giữ khối cơ và tăng sức đề kháng. Người bệnh nên ưu tiên các nguồn đạm dễ tiêu và ít mỡ như thịt nạc lợn, thịt gà bỏ da, thịt bò nạc, cá nạc, trứng, sữa, sữa chua, phô mai, đồng thời có thể bổ sung thêm đậu phụ, các loại đậu đỗ và sữa đậu nành nếu không bị đầy hơi nhiều. Một mẹo nhỏ hữu ích là ở mỗi bữa, dù chỉ ăn được ít, vẫn nên cố gắng có một nguồn đạm để cơ thể luôn có “nguyên liệu” sửa chữa và tái tạo mô tổn thương. Bên cạnh đạm, tinh bột vẫn rất cần thiết, bởi nếu thiếu tinh bột, cơ thể thiếu năng lượng, người bệnh sẽ càng dễ suy kiệt. Nên ưu tiên cơm mềm, bánh mì mềm, nui, miến, cháo gạo tẻ, yến mạch, khoai lang, khoai tây, trong khi ở giai đoạn đầu nên hạn chế đồ chiên rán nhiều dầu, xôi và các món nếp dẻo vì dễ gây đầy bụng, khó tiêu.
Rau và trái cây là nguồn cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ giúp chống táo bón, tăng cường miễn dịch cho bệnh nhân. Rau nên được nấu mềm, bỏ bớt phần xơ, có thể chọn các loại rau xanh quen thuộc, nấu chín kỹ và thái nhỏ; trái cây nên là dạng quả chín mềm như chuối chín, đu đủ, thanh long, bưởi, ổi chín kỹ đã bỏ hạt và bớt xơ, hoặc táo gọt vỏ rồi hấp cho mềm. Trong giai đoạn mới mổ hoặc tiêu hóa còn nhạy cảm, người bệnh nên tạm tránh rau sống, dưa muối, món chua cay gắt và những loại quả quá chua vì dễ kích ứng tiêu hóa, gây đau rát hoặc trào ngược.
Nước cũng là một phần quan trọng của chế độ dinh dưỡng. Thiếu nước làm người bệnh dễ mệt, chóng mặt và táo bón, đặc biệt khi đang hóa trị hoặc có tiêu chảy. Mục tiêu chung thường là khoảng 1,5–2 lít nước mỗi ngày, nhưng cần được điều chỉnh tùy theo bệnh lý tim, thận và hướng dẫn của bác sĩ điều trị. Nên uống nước chia nhiều lần trong ngày, tránh uống dồn nhiều ngay trong bữa ăn vì sẽ làm nhanh no và đầy bụng. Người bệnh nên ưu tiên nước lọc, nước đun sôi để nguội, nước canh và sữa, đồng thời hạn chế nước ngọt có gas, nước tăng lực và đồ uống có cồn.
Nhu cầu về dinh dưỡng của người bệnh sau phẫu thuật cắt dạ dày
Thói quen ăn uống đúng có thể giúp giảm đáng kể biến chứng sau phẫu thuật. Sau cắt dạ dày, có người xuất hiện hội chứng “dumping” với biểu hiện tim đập nhanh, vã mồ hôi, bủn rủn tay chân, đau bụng, tiêu chảy ngay sau ăn. Để phòng tình trạng này, người bệnh nên ăn chậm, nhai kỹ, tránh thức ăn quá ngọt như sữa đặc, nước ngọt, chè, bánh kẹo nhiều đường, không uống nhiều nước trong và ngay sau bữa ăn mà uống cách bữa khoảng 30–60 phút, và có thể được hướng dẫn nằm nghỉ hoặc nửa nằm nửa ngồi sau khi ăn nếu bác sĩ cho phép. Buồn nôn và đầy bụng là những triệu chứng thường gặp trong quá trình hóa trị; khi đó, nên ăn ít một, chia nhỏ bữa, ưu tiên thức ăn khô, dễ tiêu như bánh quy, cháo loãng, cơm nát, tránh các món có mùi mạnh như chiên xào nhiều dầu, nước mắm, mắm tôm, đồng thời không nằm ngay sau ăn mà nên ngồi thẳng lưng, hoặc ăn nguội bớt để giảm cảm giác buồn nôn.
Chăm sóc đường ruột cũng rất quan trọng. Nếu bị táo bón, người bệnh nên tăng cường uống nước, thêm rau quả mềm, sử dụng sữa chua và vận động nhẹ nhàng như đi bộ, xoay khớp để kích thích nhu động ruột. Nếu bị tiêu chảy, nên giảm tạm thời các thực phẩm nhiều xơ thô như rau sống, ngô, đồng thời giảm sữa nếu nhận thấy uống vào dễ bị đi ngoài, và chuyển sang những món dễ tiêu như cháo trắng, chuối chín, khoai tây nghiền, cá nạc kho nhừ. Khi tiêu chảy nhiều lần trong ngày, phân lỏng nhiều nước, kèm sốt hoặc đau bụng tăng, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ thay vì cố gắng “chịu đựng cho qua” vì đây có thể là dấu hiệu biến chứng nghiêm trọng.
Về những thực phẩm cần hạn chế, không có một “danh sách cấm tuyệt đối” cho mọi bệnh nhân, nhưng đa số khuyến cáo đều thống nhất nên giảm các món dễ kích ứng dạ dày – ruột và làm nặng thêm triệu chứng. Nhóm này bao gồm đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, món quá béo như gà rán, khoai tây chiên, thịt nhiều mỡ; các món nướng cháy, hun khói; thực phẩm muối mặn như dưa muối, cà muối, thịt xông khói, xúc xích; món quá cay như nhiều ớt, tiêu, mù tạt, sa tế; các loại thịt nướng cháy cạnh, nồi lẩu cay nóng, cùng với rượu, bia, thuốc lá, nước tăng lực và cà phê đặc. Nếu thử một món nào đó mà thấy đau bụng, ợ nóng, buồn nôn hoặc đi ngoài ngay sau ăn, người bệnh nên tạm xếp món đó vào “danh sách chờ”, không dùng lại trong một thời gian và hỏi thêm ý kiến nhân viên y tế trước khi ăn lại.
Hội chứng “Dumping” và cách chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật cắt dạ dày
Người bệnh và gia đình cần liên hệ ngay với bác sĩ hoặc dinh dưỡng viên khi thấy sụt > 2 kg trong một tháng dù đã cố gắng ăn uống, buồn nôn hoặc nôn nhiều, không ăn uống được trong hơn 24–48 giờ, tiêu chảy nhiều lần kèm sốt hoặc đau bụng tăng, hoặc khi cảm thấy mệt lả, đứng lên là choáng, tim đập nhanh, khó thở. Dinh dưỡng tốt không đồng nghĩa với việc tự ý dùng hàng loạt thực phẩm chức năng, thuốc bổ, thuốc nam không rõ nguồn gốc; điều quan trọng hơn cả là ăn uống đúng cách, đa dạng, đảm bảo vệ sinh và luôn được theo dõi bởi đội ngũ y tế.
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Nguyễn Ngọc Ánh – Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
