Hóa- xạ trị không lo sụt cân

Ngay từ khi bắt đầu hóa - xạ trị, lập kế hoạch ăn uống và lối sống hợp lý rồi nghiêm túc thực hiện kế hoạch sẽ giúp bạn giữ được sức khỏe và tinh thần tốt hơn rất nhiều. Sau đây là những nguyên tắc giúp bạn lập kế hoạch phù hợp với bản thân để "sung sức" trong cuộc chiến này.

Trước tiên, hãy cần nghiêm túc nhìn nhận vì sao sụt cân lại nguy hiểm khi hóa – xạ trị? Hóa trị và xạ trị khiến cơ thể tăng nhu cầu năng lượng và protein để sửa chữa tổn thương, đồng thời làm thay đổi nhiều chức năng tiêu hóa và cảm giác đói – no của cơ thể. Khi ăn uống không đủ, cơ thể sẽ "đốt" mỡ và cơ để có được năng lượng, dẫn đến suy dinh dưỡng, yếu cơ, mệt mỏi, giảm đề kháng và dễ nhiễm trùng.

Sụt cân ≥ 5% tổng trọng lượng cơ thể trong một tháng ở bệnh nhân ung thư là dấu hiệu cảnh báo sớm của "hội chứng suy mòn", làm người bệnh bị tăng độc tính điều trị, kéo dài thời gian nằm viện và giảm cơ hội sống lâu hơn. Vì vậy, việc giữ cân nặng ổn định cũng là một phần quan trọng trong kế hoạch điều trị tổng thể của bạn.

Sụt cân ở bệnh nhân ung thư không chỉ vì "ăn ít", mà do tổ hợp nhiều tác dụng phụ như: buồn nôn, nôn, thay đổi vị giác (thường thấy vị kim loại), khô miệng, viêm niêm mạc miệng – họng, đau khi nuốt, đầy bụng, táo bón hoặc tiêu chảy, mệt mỏi quá mức, lo lắng và mất ngủ. Những rối loạn này làm giảm cảm giác thèm ăn, cảm giác no kéo dài, khiến bạn không đạt đủ năng lượng và protein cần thiết mỗi ngày. Vì vậy, "ăn cho no" là chưa đủ; bạn cần ăn đúng cách, đúng thực phẩm và đúng thời điểm để cơ thể hấp thu tốt, không bị sụt cân.

Các nguyên nhân dẫn đến sụt cân ở người bệnh ung thư

Nguyên tắc dinh dưỡng cốt lõi để không bị sụt cân

1. Tăng năng lượng và protein "một cách an toàn"

Bạn cần chọn thức ăn nhiều calo và nhiều đạm trong từng bữa:

- Đạm: Cá, tôm, trứng, thịt nạc, đậu đỗ các loại, đậu phụ, sữa, sữa chua, váng sữa, phô mai

- Năng lượng: cơm, mì, bún, khoai ,bánh mì, sữa, sinh tố, bánh mì phết bơ, lạc vừng và các loại hạt giàu chất béo như hạt bí, mắc ca, óc chó.

Tăng năng lượng và protein "Một cách an toàn"

2. Ăn nhiều bữa, 5-6 bữa/ ngày

Khi bụng dễ đầy, buồn nôn, khó ăn nhiều trong một lúc, bạn nên ăn thành 5-6 bữa/ ngày, thay vì cố gắng "ăn ba bữa thật no". Những bữa phụ như sữa/ sữa chua cùng trái cây, bánh mì kẹp trứng, bánh giò, bánh bao, cháo là cách giúp "tăng năng lượng từng muỗng" mà không gây khó chịu.

Ăn nhiều bữa, 5-6 bữa/ ngày

3. Ưu tiên thực phẩm giàu năng lượng

Khi miệng khô, nuốt khó, bạn nên ưu tiên thực phẩm giàu năng lượng nhưng dễ nuốt như:

- Uống sữa, sữa đậu nàng, sữa hạt, sinh tố chuối, sinh tố cà rốt - phô mai, cháo sữa, cháo thịt bằm, súp kem, mì xào với dầu, bơ.

- Thêm dầu thực vật, bơ, phô mai, hạt/ dầu hạt vào các món ăn để tăng năng lượng mà không làm tăng khối lượng thức ăn quá nhiều.

Ưu tiên thực phẩm giàu năng lượng

4. Xử lý từng tác dụng phụ cụ thể bằng mẹo ăn uống

- Nếu thấy buồn nôn, nôn: nên ăn những món nhạt, mát, dễ tiêu: cháo, súp, sữa, váng sữa, sữa chua, bánh mì khô.

- Uống nước từ từ, nhiều lần, tránh uống quá nhiều một lúc.

- Khi chế biến món ăn: tránh mùi mạnh, nấu riêng món ít dầu mỡ, ăn trước khi buồn nôn

- Khi bị thay đổi vị giác, cảm giác luôn có vị kim loại: dùng các dụng cụ ăn uống bằng gốm sứ thay cho kim loại. Sử dụng các đồ uống lạnh, đá nhỏ, trà thảo mộc, nước cam, nước chanh, nước gừng giúp miệng có cảm giác dễ chịu.

- Khi cảm thấy khô miệng, đau miệng: Ưu tiên đồ ăn dạng súp, sữa, cháo, sinh tố, hoặc các món ăn xay nhuyễn; tránh đồ quá nóng, quá cay, quá chua, quá mặn, quá khô và cứng.

- Nếu táo bón: cần ăn đủ rau (400-500g/ngày), trái cây (200-300g/ngày), ăn sữa chua, uống đủ nước (2000-2500ml/ngày); kết hợp vận động nhẹ, đi bộ trong nhà hay hành lang nếu có thể.

Hướng dẫn xử lý từng tác dụng phụ cụ thể bằng mẹo ăn uống

5. Chọn thực phẩm dễ tiêu, an toàn vệ sinh

Khi hệ miễn dịch yếu, bạn nên tránh:

- Thức ăn sống, tái (gỏi, cá sống, trứng sống), sữa chưa tiệt trùng, nước suối, nước đóng chai không rõ nguồn gốc.

- Đồ ăn bảo quản kém, ôi thiu, đồ chiên rán quá nhiều dầu.

Thực phẩm cần đảm bảo an toàn trước khi chế biến; nấu chín kỹ; tách riêng dụng cụ nấu, bảo quản lạnh trong hộp sạch và kín, nên ăn trong vòng 24h sau khi chế biến để giảm nguy cơ nhiễm trùng.

Hướng dẫn chọn và chế biến thực phẩm khi hệ miễn dịch yếu

6. Bổ sung dinh dưỡng chuyên biệt (thực phẩm dinh dưỡng y học) khi cần

Khi lượng bạn ăn không đạt 50–75% nhu cầu năng lượng trong khoảng một tuần, bạn cần báo với bác sĩ và dinh dưỡng viên vì bạn có thể cần bổ sung sử dụng thực phẩm dinh dưỡng y học để đảm bảo đủ dinh dưỡng cho cơ thể, giúp bạn giữ được cân nặng và sức khỏe trong giai đoạn điều trị.

Bổ sung dinh dưỡng chuyên biệt (thực phẩm dinh dưỡng y khoa) khi cần

Dinh dưỡng không chỉ là "ăn gì", mà còn là "uống bao nhiêu", vận động thế nào và ngủ bao lâu. Giữ được cân nặng và sức khỏe trong quá trình hóa – xạ trị là một mục tiêu hoàn toàn có thể đạt được, nếu bạn lập kế hoạch và tuân thủ nghiêm túc. Bạn hãy ghi lại Nhật ký sinh hoạt (ăn, uống, vận động, ngủ) để dễ nhận biết khi có diễn biến theo chiều hướng không mong muốn. Đây cũng là cơ sở để bạn báo cho bác sĩ và dinh dưỡng viên bệnh viện để phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.

Chúc bạn đủ quyết tâm và kiên nhẫn trong cuộc chiến chống ung thư của bản thân.