Nguồn ảnh: https://rumcsi.org/news/how-to-limit-cancer-related-fatigue/
Nguyên nhân gây mệt mỏi do ung thư
Mệt mỏi do ung thư đôi khi chính là triệu chứng trực tiếp của bệnh, đặc biệt khi ung thư đã tiến triển. Tuy nhiên, còn có nhiều yếu tố khác cũng góp phần làm tình trạng này trở lên trầm trọng hơn. Các nguyên nhân khác bao gồm:
Một số phương pháp điều trị ung thư
- Hoá trị: mệt mỏi thường xuất hiện vài ngày sau mỗi đợt hoá trị và thường cải thiện trước khi người bệnh bước vào chu kỳ tiếp theo.
- Xạ trị: mệt mỏi thường xuất hiện sau vài tuần kể từ khi bắt đầu điều trị xạ trị, tình trạng mệt mỏi tồi tệ nhất vào giai đoạn gần cuối của liệu trình. Sau đó, tình trạng này có thể cải thiện dần trong vài tuần và vài tháng tiếp theo.
- Liệu pháp miễn dịch: mệt mỏi thường khởi phát ở những tuần đến và tháng đầu tiên của quá trình điều trị, nhưng cũng có thể xảy ra bất cứ thời điểm nào trong quá trình điều trị, tuỳ thuộc vào loại thuốc miễn dịch được sử dụng.
- Phẫu thuật: mệt mỏi thường xuất hiện ngay sau phẫu thuật và thường giảm dần khi cơ thể hồi phục.
Thiếu máu
Một số phương pháp điều trị như hoá trị, xạ trị và phẫu thuật có thể làm giảm số lượng hồng cầu. Khi đó, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu máu, và đây là một trong những nguyên nhân quan trọng gây ra tình trạng mệt mỏi.
Đau
Sống chung với cơn đau kéo dài có thể khiến cơ thể kiệt sức và dễ mệt mỏi. Ngoài ra, nhiều loại thuốc giảm đau cũng có thể gây buồn ngủ và làm tình trạng mệt mỏi trở nên nặng hơn.
Căng thẳng, lo âu và trầm cảm
Những biến động về cảm xúc, rối loạn tâm trạng hoặc vấn đề sức khoẻ tâm thần có khiến mệt mỏi trầm trọng hơn. Ngược lại, mệt mỏi cũng có thể khiến các cảm xúc tiêu cực càng thêm nặng nề.
Rối loạn giấc ngủ
Nhiều người bệnh ung thư gặp tình trạng mất ngủ (khó đi vào giấc ngủ hoặc khó duy trì giấc ngủ sâu). Ngủ không đủ hoặc chất lượng giấc ngủ kém có thể khiến cơ thể người bệnh mệt mỏi hơn vào ban ngày. Ngoài ra, các vấn đề khác như ngưng thở khi ngủ và hội chứng chân không yên cũng có thể cản trở giấc ngủ. Ngưng thở khi ngủ hiếm khi do ung thư hay điều trị ung thư gây ra, mà thường do đã tồn tại từ trước khi chẩn đoán ung thư. Hội chứng chân không yên cũng có thể xảy ra ở người không mắc ung thư, nhưng đôi khi xuất hiện triệu chứng này trong quá trình hoá trị.
Các vấn đề về ăn uống
Một chế độ dinh dưỡng cân bằng và uống đủ nước rất cần thiết để giảm mệt mỏi. Tuy nhiên, nhiều người bệnh ung thư gặp khó khăn trong việc ăn uống đầy đủ do:
- Mất cảm giác thèm ăn
- Buồn nôn, nôn
- Loét miệng và đau miệng
- Khô miệng hoặc nước bọt đặc, quánh
- Khó nuốt
- Thay đổi vị giác và khứu giác
Ít vận động
Nghỉ ngơi quá nhiều hoặc ngồi quá nhiều có thể dẫn đến mệt mỏi, giảm chức năng cơ thể và yếu cơ.
Thuốc
Một số loại thuốc có thể khiến người bệnh buồn ngủ và mệt mỏi hơn. Thuốc giảm đau, thuốc kháng histamine, thuốc an thần hoặc các thuốc hỗ trợ giấc ngủ là những thuốc có thể làm tình trạng mệt mỏi trầm trọng hơn.
Các bệnh lý khác
Các bệnh mạn tính kèm theo, nhất là ở người cao tuổi, cũng góp phần làm tình trạng mệt mỏi do ung thư trở nên nặng nề hơn, chẳng hạn như: viêm khớp, bệnh tim mạch, bệnh lý hô hấp, và rối loạn nội tiết.
Triệu chứng của mệt mỏi
Người bệnh ung thư thường mô tả tình trạng mệt mỏi với cảm giác rất mệt, yếu ớt, kiệt sức, rã rời, hay như bị vắt kiệt hoàn toàn. Tình trạng này có thể khiến người bệnh khó duy trì công việc, hạn chế tham gia các hoạt động xã hội và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt thường ngày. Đối với một số người bệnh, mệt mỏi còn gây khó chịu nhiều hơn cả những tác dụng phụ khác như đau, buồn nôn hoặc nôn.
Mệt mỏi do ung thư có thể khiến người bệnh cảm thấy:
- Mệt mỏi theo kiểu nghỉ ngơi hay ngủ cũng không thấy đỡ
- Mệt nhiều hơn bình thường trong hoặc sau một hoạt động
- Quá mệt để làm những việc thường làm
- Tay chân nặng nề, khó nhấc hoặc cử động
- Không còn chút năng lượng nào
- Buồn bã, cáu gắt hoặc chán nản
- Rất yếu, thiếu sức
- Khó tập trung hoặc suy nghĩ không rõ ràng
- Luôn muốn ngủ thêm (hoặc đôi khi lại khó ngủ)
Tình trạng mệt mỏi có thể thay đổi theo từng ngày: có hôm người bệnh thấy dễ chịu hơn, nhưng cũng có hôm lại nặng nề hơn. Dù có thể mất vài tuần đến vài tháng mới hồi phục hoàn toàn, nhưng nhìn chung mệt mỏi sẽ dần cải thiện theo thời gian.
Mệt mỏi hay yếu cơ?
Hai khái niệm này thường bị nhầm lẫn, nhưng thực chất lại khác nhau. Mệt mỏi là cảm giác thiếu năng lượng. Yếu cơ là cảm giác giảm sức mạnh cơ bắp. Cả hai điều này đều khiến người bệnh khó duy trì các hoạt động thường ngày, nhưng nguyên nhân gây ra lại khác nhau.
Mệt mỏi hay trầm cảm?
Một số triệu chứng của mệt mỏi khá giống với trầm cảm. Người bệnh có thể bị mệt mỏi mà không hề trầm cảm, nhưng cũng có những trường hợp xảy ra cả hai tình trạng cùng lúc.
Nếu người bệnh nhận thấy bản thân có những triệu chứng giống trầm cảm hoặc mệt mỏi, hãy chia sẻ với bác sỹ hoặc đội ngũ chăm sóc ung thư. Đội ngũ này có thể giới thiệu người bệnh đến chuyên gia tâm lý hoặc sức khoẻ tâm thần để xác định liệu trầm cảm có phải là một phần của vấn đề hay không. Nếu có, việc điều trị trầm cảm sẽ giúp cải thiện đánh kể tình trạng chung của người bệnh.
Nhóm chăm sóc ung thư có thể đưa ra nhiều biện pháp giúp người bệnh kiểm soát mệt mỏi. Tuy nhiên, trước hết họ cần hiểu rõ trải nghiệm của người bệnh. Vì mệt mỏi không thể chẩn đoán bằng xét nghiệm máu hay chụp chiếu, nên cách mô tả của chính người bệnh là thước đo quan trọng nhất.
Người bệnh có thể được yêu cầu đánh giá mức độ mệt mỏi theo các mức: không mệt, mệt nhẹ, mệt vừa, hoặc mệt nhiều. Hoặc người bệnh có thể được yêu cầu chấm điểm mức độ mệt mỏi dựa trên Thang đo mức độ mệt mỏi.
Thông thường, mệt mỏi được đánh giá theo thang điểm 0 – 10:
| Mức không mệt |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Mức mệt mỏi nặng nề nhất |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|
| Mệt nhẹ | Mệt vừa | Mệt nhiều | |||||||
0 = Không mệt chút nào
10: mức độ mệt tồi tệ nhất người bệnh có thể tưởng tượng được
Điều trị mệt mỏi
Cách điều trị mệt mỏi sẽ phụ thuộc vào nguyên nhân và triệu chứng cụ thể mà người bệnh gặp phải. Dưới đây là những phương pháp thường dùng để điều trị mệt mỏi:
Thuốc, thực phẩm bổ sung, và truyền máu
Bác sỹ có thể kê cho người bệnh một số loại thuốc giúp tinh thần tỉnh táo và bớt buồn ngủ. Tuy nhiên, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sỹ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm bổ sung nào ngoài chỉ định, vì một số loại có thể tương tác với thuốc điều trị ung thư.
Nếu người bệnh bị thiếu máu (số lượng hồng cầu thấp), việc điều trị sẽ phụ thuộc vào mức độ thiếu máu. Người bệnh có thể được bổ sung thực phẩm chức năng, thuốc giúp cơ thể sản xuất nhiều hồng cầu hơn, hoặc truyền máu.
Kiểm soát đau
Nếu cơn đau là nguyên nhân khiến người bệnh mệt mỏi nặng hơn, bác sỹ sẽ cùng người bệnh xây dựng kế hoạch kiểm soát đau, bao gồm thuốc và các biện pháp không dùng thuốc.
Tư vấn và quản lý căng thẳng
Cảm xúc, tâm trạng và sức khoẻ tâm thần có thể làm mệt mỏi trở lên nặng nề hơn. Tư vấn tâm lý, quản lý căng thẳng và các bài tập thư giãn có thể giúp người bệnh thích nghi và đối phó tốt hơn với tình trạng mệt mỏi.
Liệu pháp giấc ngủ
Nếu người bệnh gặp tình trạng khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều, bác sỹ có thể đề nghị áp dụng liệu pháp giấc ngủ. Liệu pháp này giúp người bệnh ngủ sâu giấc hơn, ít bị thức giấc giữa đêm và học cách điều chỉnh thói quen để có giấc ngủ chất lượng hơn.
Hoạt động thể chất
Thiếu vận động có thể làm tình trạng mệt mỏi nặng hơn. Bác sỹ có thể giới thiệu người bệnh đến chuyên viên vật lý trị liệu hoặc chuyên gia phục hồi chức năng để xây dựng kế hoạch tập luyện an toàn.
Dinh dưỡng
Một số người bệnh ung thư gặp khó khăn trong việc ăn uống đủ chất. Bác sỹ có thể chỉ định làm các xét nghiệm để kiểm tra lượng vitamin, khoáng chất trong cơ thể của người bệnh. Nếu người bệnh gặp khó khăn khi ăn uống, việc trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng – những người có chuyên môn về dinh dưỡng, thực phẩm và chế độ ăn – giúp tư vấn cho người bệnh về cách xây dựng một kế hoạch ăn uống lành mạnh hơn, đồng thời đưa ra gợi ý giúp người bệnh bổ sung đủ nước và năng lượng.
Chăm sóc giảm nhẹ
Nhiều người bệnh bị mệt mỏi do ung thư đồng thời cũng gặp các tác dụng phụ khác của điều trị. Trong trường hợp này, bác sỹ có thể đề nghị người bệnh làm việc với nhóm chăm sóc giảm nhẹ. Chăm sóc giảm nhẹ giúp người bệnh và gia đình quản lý tốt hơn các triệu chứng của ung thư cũng như tác dụng phụ của điều trị, và có thể được áp dụng ở bất kỳ giai đoạn nào sau chẩn đoán.
Mẹo giúp kiểm soát mệt mỏi
Có nhiều cách mà người bệnh có thể áp dụng để kiểm soát tình trạng mệt mỏi, bao gồm:
Hoạt động thể chất và tập luyện
Hãy vận động nhiều nhất có thể. Bắt đầu từ từ và tăng dần mức độ tuỳ theo sức khoẻ của mình.
Cố gắng tập luyện mỗi ngày. Ngay cả những bài tập nhẹ như đi bộ ngắn cũng giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn.
Kết hợp tập aerobic với tập tạ. Cố gắng kết hợp hoạt động aerobic (đi bộ, đạp xe, bơi lội, …) và tập kháng lực (tập tạ).
Thử những loại hình vận động khác như yoga, thái cực quyền, hoặc các bài kéo giãn cơ cũng có thể giúp người bệnh cải thiện tình trạng mệt mỏi.
Duy trì thói quen sinh hoạt đều đặn. Cố gắng giữ nhịp sống thường ngày ở mức gần bình thường nhất có thể.
Hãy hỏi ý kiến bác sỹ trước khi tăng cường vận động nếu người bệnh có tình trạng:
- Ung thư di căn xương
- Giảm tiểu cầu
- Sốt hoặc nhiễm trùng
- Thiếu máu
- Có vấn đề về thăng bằng, yếu sức, hoặc nguy cơ té ngã
Nguồn ảnh: https://www.choosept.com/did-you-know/exercise-over-pharmaceuticals-cancer-related-fatigue
Bảo tồn năng lượng
Nghỉ ngơi hợp lý, nhưng không nghỉ quá nhiều vì có thể làm giảm năng lượng và khó ngủ vào ban đêm
Ưu tiên những việc quan trọng trước. Quyết định xem việc nào cần hoặc muốn làm nhất và tập trung vào những việc đó trước, thực hiện vào cảm thấy có nhiều năng lượng nhất.
Sắp xếp đồ dùng trong tầm tay. Đặt những thứ thường dùng nhất ở nơi dễ lấy để giảm hao sức.
Đừng ngại nhờ sự giúp đỡ. Gia đình hoặc bạn bè có thể hỗ trợ người bệnh những việc nặng nhọc hay tốn sức. Sự hỗ trợ của họ có thể giúp người bệnh đối phó tốt hơn với tình trạng mệt mỏi.
Giảm căng thẳng
Thử tập yoga, khí công, thiền, chánh niệm hoặc các bài tập thư giãn. Những bài tập này có thể giúp người bệnh giảm căng thẳng. Nếu người bệnh chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy hỏi nhân viên y tế để được hướng dẫn.
Cân nhắc tư vấn tâm lý. Tư vấn cá nhân hoặc theo nhóm để tìm thêm cách đối phó với ung thư, cũng như các triệu chứng của bệnh và tác dụng phụ của việc điều trị.
Xoa bóp hoặc liệu pháp tiếp xúc. Một số người bệnh cho biết xoa bóp hoặc trị liệu bằng tiếp xúc giúp họ giảm căng thẳng và ngủ ngon hơn. Tuy nhiên, người bệnh nên trao đổi với bác sỹ trước khi bắt đầu các liệu pháp này.
Tham gia nhóm hỗ trợ người bệnh ung thư. Việc chia sẻ lo lắng, và học hỏi kinh nghiệm từ những người cùng hoàn cảnh có thể giúp người bệnh cảm thấy được đồng hành. Người bệnh có thể tham gia trực tiếp hoặc trực tuyến, hãy hỏi đội ngủ y tế về các nhóm hỗ trợ phù hợp.
Cải thiện giấc ngủ
Cố gắng ngủ 7-8 giờ mỗi đêm, đi ngủ và thức dậy đúng giờ.
Ngủ trưa hoặc nghỉ giải lao ngắn. Cố gắng giới hạn thời gian ngủ trưa và nghỉ giải lao dưới 30 phút trong ngày. Ngủ trưa quá lâu có thể khiến người bệnh khó ngủ vào ban đêm.
Tập thể dục, nhưng tránh sát giờ đi ngủ. Cố gắng tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày và kết thúc trước giờ đi ngủ khoảng 2 giờ. Chọn thời điểm trong ngày khi người bệnh có đủ năng lượng để hoạt động thể chất.
Tránh caffein trước khi đi ngủ. Tránh caffein ít nhất 4 giờ trước khi đi ngủ.
Ăn uống lành mạnh
Chế độ ăn cân bằng. Cố gắng áp dụng chế độ ăn đa dạng bao gồm protein, trái cây, rau củ và ngũ cốc nguyên hạt.
Uống đủ nước. Uống nước trong cả ngày để đảm bảo đủ nước.
Khi nào cần gọi cho nhóm chăm sóc ung thư
Liên hệ bác sỹ hoặc nhóm chăm sóc ung thư nếu:
- Người bệnh quá mệt mỏi, không thể ra khỏi gường trong 24 giờ.
- Người bệnh khó tỉnh táo khi thức dậy.
- Người bệnh khó thở khi vận động.
- Mệt mỏi của người bệnh có xu hướng nặng dần.
Gọi 115 hoặc đến ngay phòng cấp cứu nếu:
- Người bệnh cảm thấy lú lẫn, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc ngã.
- Người bệnh cảm thấy khó thở ngay cả khi nghỉ ngơi
Nguồn: Hiệp hội Ung thư Hoa kỳ www.cancer.org
Đường dẫn https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/side-effects/fatigue-weakness-sleep/fatigue.html
Biên dịch: Điều dưỡng Nguyễn Thị Thanh Thủy – Khoa Nội Vú, Phụ khoa, Đầu cổ Theo yêu cầu, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: Ths.Bs. Nguyễn Thanh Hằng – Phòng Hợp tác quốc tế và Nghiên cứu khoa học, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
