Những điểm chung trong chế độ ăn khi đang điều trị
Cho dù điều trị theo phương thức nào (hóa trị, xạ trị hay phẫu thuật), có một số nguyên tắc chung người bệnh cần thực hiện là:
- Ăn đủ, đa dạng, không kiêng khem vô lý. Nhịn ăn không "bỏ đói" được khối u mà chỉ làm cơ thể suy kiệt. Người bệnh cần năng lượng 30 – 35 Kcal/kg cân nặng và cần lượng chất đạm từ 1,2 đến 1,5, thậm chí gấp đôi so với người khỏe mạnh cùng thể trạng. Một người nặng 50 kg cần khoảng 60 - 75g đạm mỗi ngày, tương đương 1 lạng thịt nạc + 1 lạng cá + 1 quả trứng + 30-50g đậu đỗ và 1 hộp sữa.
- Mỗi ngày nên chia nhỏ 5-6 bữa thay vì cố ăn nhiều trong 3 bữa.
- Theo dõi cân nặng ít nhất 1 lần/tuần. Nếu thấy sụt 0,5-1kg thì cần ăn tăng thêm hoặc uống thêm sữa/súp dinh dưỡng, nếu vẫn tiếp tục sụt cân thì cần báo với bác sĩ.
- Không tự dùng thuốc nam, thực phẩm chức năng, vitamin liều cao, vì có thể làm giảm tác dụng thuốc điều trị thậm chí gây tổn thương gan, thận.
- Vận động vừa sức: Người bệnh cần duy trì vận động hằng ngày, tăng dần tùy khả năng thích nghi và chịu đựng của cơ thể. Mỗi ngày có thể đi bộ 15-20 phút và 2-3 lần/ngày kết hợp các phương pháp giúp tăng sức mạnh cơ như nâng chai nước, đứng lên ngồi xuống ghế. Mệt thì giảm, nhưng cố gắng đừng nằm nhiều, nằm lâu trên giường.
- Ngủ 7-8 tiếng: ngủ đúng giờ, ngủ trưa không quá 30 phút, tránh xem điện thoại trước khi ngủ.
- Bỏ thuốc lá, rượu bia và giữ tinh thần thoải mái.
Những điểm chung trong chế độ ăn khi đang điều trị
Những lưu ý riêng trong ăn uống với từng phương thức điều trị khác nhau
1. Khi điều trị hóa chất
Hóa chất tấn công các tế bào phân chia nhanh, gồm cả niêm mạc miệng, ruột và tế bào máu. Vì vậy người bệnh hay gặp buồn nôn, loét miệng, thay đổi mùi vị, tiêu chảy, giảm bạch cầu.
- Nếu buồn nôn: hãy ăn 5-6 bữa mỗi ngày; bữa chính ăn với lượng bằng 2/3 đến 3/4 so với thông thường, không uống nước trước và sau khi ăn 30 phút. Trong khi ăn không nên chan canh vào cơm mà có thể dùng thìa uống thêm để hạn chế dung tích đồ ăn. Sau khi ăn nên đi lại nhẹ nhàng quanh nhà, không nên nằm trong vòng 15-30 sau khi ăn.
- Miệng có vị kim loại: dùng thìa gỗ/gốm sứ, thêm chanh, rau thơm hoặc các gia vị thảo mộc. Nếu sợ mùi thịt thì thay bằng trứng, cá, đậu phụ, sữa chua.
- Loét miệng: ăn mềm, nguội, tránh cay, chua, nóng.
- Tiêu chảy: uống nước nhiều lần, liên tục trong ngày, bù Oresol, ăn cháo, chuối, bớt dầu mỡ.
- Hạ bạch cầu: đặc biệt lưu ý vệ sinh, ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn và sau mỗi lần đi vệ sinh bằng xà phòng có khả năng diệt khuẩn, tránh đồ ăn sống; trái cây nên ăn loại cần gọt bỏ vỏ. Cần đa dạng thực phẩm để đảm bảo đủ khẩu phần, tránh việc kiêng khem quá mức làm người bệnh ăn kém hơn.
- Ngày truyền thuốc mệt thì nghỉ, ngày khỏe đi bộ nhẹ 10-15 phút mỗi lần và nhiều lần trong ngày tùy sức khỏe của cơ thể.
Những lưu ý trong dinh dưỡng khi điều trị hóa chất
2. Khi xạ trị
Khác hóa chất tác động toàn thân, xạ trị chủ yếu ảnh hưởng vùng được chiếu tia. Tác dụng phụ tăng dần theo từng ngày xạ trị và kéo dài vài tuần, vài tháng, thậm chí nhiều năm sau khi kết thúc, nên cần chuẩn bị từ sớm.
- Với xạ trị vùng đầu cổ: người bệnh có thể bị khô miệng, đau họng, khó nuốt. Ăn cháo, súp, đồ xay mịn, thêm canh khi nhai, nhấp nước thường xuyên. Nếu nuốt quá đau hoặc sụt cân nhanh cần báo bác sĩ để có hướng can thiệp phù hợp. Trong một số trường hợp, người bệnh có thể cần nuôi ăn qua ống thông để cung cấp dinh dưỡng kịp thời trong vài ngày.
- Xạ vùng ngực: thực quản dễ viêm, nuốt rát. Người bệnh cần đồ ăn mềm, nguội, ngồi thẳng khi ăn.
- Xạ trị vùng bụng, vùng bụng dưới (vùng chậu): có thể bị đầy hơi, tiêu chảy. Cần hạn chế rau sống, trái cây nên ăn loại gọt/bóc vỏ trước khi ăn. Nếu uống sữa bị đầy bụng thì chuyển sang sữa chua.
Nghiên cứu tại bệnh viện đã cho thấy người bệnh đã mắc suy dinh dưỡng trước xạ trị hoặc hóa xạ đồng thời có nguy cơ tiến triển suy dinh dưỡng nhanh, do vậy cần được các Dinh dưỡng viên bệnh viện tư vấn để đảm bảo đủ sức khỏe điều trị.
Những lưu ý trong dinh dưỡng khi xạ tri
3. Trước và sau phẫu thuật
Ca mổ là một "cú sốc" lớn với cơ thể. Cơ thể vừa phải chống chọi với các tế bào ung thư, vừa phải liền vết thương sau mổ càng sớm càng tốt để sẵn sàng cho các điều trị tiếp theo nếu có. Vì vậy đủ dinh dưỡng giúp hồi phục nhanh, ít biến chứng.
Trước mổ: người bệnh cần
- Tăng đạm, ăn đủ bữa. Nếu người bệnh suy dinh dưỡng, cần tranh thủ thời gian chờ mổ để phục hồi dinh dưỡng.
- Đi bộ mỗi ngày, tập hít thở sâu, bỏ hẳn thuốc lá, rượu.
- Tuân thủ thời gian nhịn ăn, thời gian uống nước đường trước mổ theo hướng dẫn của bác sĩ và điều dưỡng để tránh việc cơ thể bị đói kéo dài.
Sau mổ:
- Phần lớn người bệnh có thể uống, ăn lỏng trong 24 giờ đầu theo chỉ định của bác sĩ, rồi tăng dần.
- Ưu tiên đạm (trứng, cá, sữa, thịt băm) để liền vết thương. Ăn chậm, nhai kỹ.
- Mổ dạ dày, ruột: chia 6-8 bữa nhỏ, hạn chế đồ quá ngọt để tránh chóng mặt, vã mồ hôi sau ăn.
- Ngồi dậy, đi lại sớm theo hướng dẫn giúp giảm viêm phổi, tắc mạch và giữ cơ.
- Ngủ đủ, kiểm soát đau tốt để ăn và tập được.
Những lưu ý trong dinh dưỡng và lối sống trước – sau phẫu thuật
Ăn đủ đạm, giữ cân, vận động và ngủ ngon là một phần của điều trị. Mỗi phương pháp cần chỉnh cách ăn khác nhau. Khi gặp khó khăn, hãy hỏi bác sĩ và dinh dưỡng viên bệnh viện để được hướng dẫn phù hợp.
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Phạm Thị Hường – Khoa Dinh dưỡng
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng khoa Dinh dưỡng
