Nguồn ảnh: Getty images
Trẻ từ 0 đến 2 tuổi
- Trẻ rất nhỏ để có thể nhận biết khi cha/mẹ vắng mặt nhưng chưa hiểu được lý do.
- Trẻ nhạy cảm với những thay đổi trong sinh hoạt hàng ngày.
- Trẻ có thể cảm nhận được khi người chăm sóc buồn bã hoặc căng thẳng
Cha mẹ có thể làm gì:
- Cố gắng để duy trì một người chăm sóc chính ổn định trong hầu hết thời gian.
- Giữ cho trẻ các thói quen sinh hoạt hàng ngày và trong môi trường quen thuộc.
Trẻ từ 3 đến 5 tuổi
- Trẻ nhận biết được khi người thân vắng mặt và dễ lo sợ bị chia cách với những người thân yêu.
- Trẻ thường có xu hướng tự trách mình và cảm thấy có lỗi, nghĩ rằng chính mình gây ra bệnh tật hoặc cái chết. Ví dụ: “Con giận bố nên bố bị ốm.”
- Trẻ tư duy theo hướng cụ thể nên có thể không hiểu những cách giải thích trừu tượng như “Mẹ đang lên thiên đường.”
- Trẻ có thể tin rằng người đã qua đời vẫn đang sống ở một nơi nào đó.
- Trẻ chưa hiểu rằng cái chết là vĩnh viễn; thậm chí có thể đưa ra những ý tưởng như “uống thuốc mới” hoặc “thay pin” để người đã mất quay trở lại.
Cha mẹ có thể làm gì?
- Hãy tìm hiểu xem trẻ đang hiểu thế nào về bệnh ung thư và cái chết nói chung. Nhẹ nhàng điều chỉnh những hiểu lầm và trấn an rằng trẻ không phải là người gây ra bệnh ung thư.
- Nếu cha/mẹ cảm thấy buồn bã, ngại giao tiếp, hãy chủ động giải thích cho trẻ rằng mình đang buồn hoặc lo lắng, nói rõ lý do, đồng thời khẳng định trẻ không phải là nguyên nhân.
- Giải thích về cái chết một cách cụ thể, dễ hiểu. Ví dụ: khi một người qua đời, cơ thể sẽ không còn hoạt động nữa, tim sẽ ngừng đập và họ không còn thở.
- Kiên nhẫn nhắc lại rằng khi một người đã qua đời, họ sẽ không quay trở lại.
- Trong thời gian bệnh và cả sau khi người thân qua đời, hãy cố gắng duy trì người chăm sóc ổn định và các hoạt động hàng ngày của trẻ như: đi mẫu giáo, giờ chơi, giờ ăn và nghi thức trước khi đi ngủ.
Nỗi buồn hoặc lo âu của trẻ có thể biểu hiện theo cách không dễ nhận ra, đặc biệt qua hành vi và cách chơi của trẻ:
- Một em bé vốn trầm lặng có thể trở nên ồn ào, ném đồ chơi và tỏ ra tức giận.
- Một em bé bình thường vui vẻ, tự tin có thể trở nên bám dính hơn hoặc dễ khóc vì những điều trước đây không làm trẻ khó chịu.
- Trẻ có thể thu mình lại, ít chơi với bạn bè hơn so với trước.
Việc nhận biết những dấu hiệu và thay đổi này là rất quan trọng để cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ kịp thời và phù hợp. Các chuyên gia khuyến khích người lớn nên trò chuyện cởi mở và trung thực với trẻ nhỏ. Không cần phải giải thích mọi thứ một cách chi tiết, nhưng nên sử dụng ngôn ngữ đơn giản để giải thích những điều trẻ chưa hiểu.
Trẻ từ 6 đến 12 tuổi
- Ở độ tuổi này, trẻ bắt đầu hiểu mối quan hệ nhân – quả. Điều đó có nghĩa là trẻ nhận thức được bệnh tật có thể dẫn đến cái chết. Tuy nhiên, hiểu biết của trẻ vẫn có thể chưa đầy đủ. Ví dụ, trẻ có thể nghĩ rằng ung thư là bệnh lây truyền hoặc luôn do hút thuốc gây ra.
- Trẻ có thể tin rằng căng thẳng gây ra hoặc làm bệnh nặng hơn. Vì vậy, trẻ có thể lo lắng rằng mình “làm cha/mẹ căng thẳng”, chẳng hạn khi cư xử chưa tốt, học tập không như ý, hoặc khi chia sẻ những lo lắng của bản thân.
- Trẻ có thể lo lắng về sức khoẻ của những người lớn quan trọng khác trong cuộc sống.
- Trẻ hiểu rằng cái chết là vĩnh viễn và không thể đảo ngược, nhưng chưa hoàn toàn nhận thức rằng điều đó xảy ra với tất cả mọi người.
- Trẻ hiểu các khía cạnh thể chất của cái chết, nhưng có thể gặp khó khăn trong việc hiểu các khía cạnh tinh thần, tâm linh.
- Trẻ có thể cảm thấy có lỗi về những điều mình đã làm hoặc chưa làm đối với người đang hấp hối.
Nguồn ảnh: Getty images
Cha mẹ có thể làm gì?
- Giải thích một cách đơn giản về chẩn đoán và quá trình điều trị ung thư của mình. Cung cấp thông tin rõ ràng, chính xác về nguyên nhân dẫn đến cái chết. Ví dụ: “Ung thư của mẹ đã lan ra nhiều nơi trong cơ thể, và không còn phương pháp điều trị nào hiệu quả nữa.”
- Điều chỉnh những hiểu lầm của trẻ và trấn an rằng trẻ không làm gì gây ra bệnh ung thư.
- Cố gắng duy trì các sinh hoạt và kỳ vọng thường ngày.
- Khuyến khích trẻ tiếp tục đi học đều đặn.
- Trẻ có thể than phiền về các triệu chứng trên cơ thể. Điều này là khá phổ biến; cha mẹ nên trao đổi với nhà trường để nắm được tần suất trẻ đến phòng y tế học đường.
- Giúp trẻ có cách nhìn nhận đúng đắn về cảm giác tội lỗi và những lo lắng của chúng. Hãy cùng trẻ nhìn lại mối quan hệ giữa hai bên một cách toàn diện, thay vì chỉ tập trung vào những sự việc gần đây.
Cảm xúc của trẻ có thể bộc lộ qua hành vi. Trẻ có thể cảm thấy tức giận với cha/mẹ vì không nhận được đủ sự quan tâm, hoặc giận dữ vì nghĩ rằng cha/mẹ sẽ rời bỏ mình khi qua đời. Điều quan trọng là hiểu rằng trẻ ở mọi độ tuổi, khi căng thẳng, có thể phản ứng giống như những trẻ nhỏ hơn. Vì vậy, khi trò chuyện với trẻ ở độ tuổi này, cần vừa nhạy cảm vừa thẳng thắn. Nếu diễn đạt quá vòng vo, trẻ có thể không hiểu được điều người lớn muốn truyền đạt.
Trẻ vị thành niên
- Trẻ vị thành niên đã có khả năng tư duy trừu tượng, nên có thể có những lo lắng giống người lớn. Ví dụ, các em có thể lo về tài chính gia đình hoặc suy nghĩ về ý nghĩa của cuộc sống và nỗi đau.
- Tuy nhiên, về mặt cảm xúc, các em vẫn chưa hoàn toàn trưởng thành. Các em có thể tập trung vào việc bệnh tật hoặc cái chết của cha/mẹ ảnh hưởng đến bản thân mình như thế nào, điều này đôi khi khiến người lớn cảm thấy các em ích kỷ.
- Các em hiểu được rằng cái chết là vĩnh viễn, không thể đảo ngược và xảy ra với tất cả mọi người.
- Các em có thể lo âu về cái chết của chính mình, chẳng hạn như băn khoăn liệu ung thư có di truyền hay không.
- Các em nhạy cảm với việc mất mát (như cái chết của cha/mẹ) có thể khiến mình trở nên khác biệt so với bạn bè.
- Những xung đột trong mối quan hệ với cha/mẹ có thể dẫn đến cảm giác chối bỏ, tội lỗi hoặc hối tiếc, từ đó khiến các em gặp nhiều khó khăn hơn trong việc đối mặt với bệnh tật của cha/mẹ và nỗi đau mất mát.
Cha mẹ có thể làm gì?
- Cung cấp thông tin về bệnh ung thư và quá trình điều trị của mình, đồng thời giải thích rõ ràng, chính xác về nguyên nhân dẫn đến cái chết.
- Trẻ vị thành niên có thể tìm kiếm thông tin từ các nguồn khác như internet. Hãy khuyến khích các em kiểm chứng độ chính xác của những thông tin đó cùng cha mẹ.
- Tôn trọng nhu cầu riêng tư và quyền tự quyết của các em trong việc chia sẻ thông tin về bệnh của cha/mẹ.
- Khuyến khích các em duy trì giao tiếp và xây dựng mối quan hệ với những người lớn phù hợp khác.
- Không nên kỳ vọng các em phải gánh vác trách nhiệm như người lớn.
- Lưu ý, theo dõi để nhận biết các dấu hiệu của hành vi nguy cơ hoặc việc sử dụng rượu, chất kích thích như một cách trẻ đối phó với việc cha/mẹ sắp qua đời.
Nguồn ảnh: Getty images
Trẻ vị thành niên thường trải qua nhiều biến động cảm xúc. Các em có thể cảm thấy bối rối, thiếu chắc chắn về bản thân. Đây cũng là giai đoạn các em tìm cách khẳng định sự độc lập, nên có thể gặp khó khăn trong việc bộc lộ cảm xúc và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người khác. Các em có thể trở nên xa cách với gia đình và chia sẻ nhiều hơn với bạn bè, hoặc ngược lại, giữ kín mọi thứ trong lòng. Các em có thể trở nên lo âu, tức giận, thất thường hoặc trầm cảm. Đôi khi, các em tỏ ra như mình vẫn ổn, nhưng bên trong lại cảm thấy rất sợ hãi và cô đơn.
Phản ứng của trẻ vị thành niên thường mãnh liệt hơn so với người lớn. Vì vậy, điều rất quan trọng là tạo điều kiện để các em có thời gian được thể hiện sự đau buồn về bệnh tật của cha/mẹ và được tham gia vào những gì đang diễn ra.
Con cái đã trưởng thành
Con cái đã trưởng thành cũng sẽ có những lúc gặp nhiều khó khăn khi đối diện với hoàn cảnh này. Mất đi cha hoặc mẹ là một trong những trải nghiệm khó vượt qua nhất trong cuộc đời. Việc giữ sự cởi mở và trung thực, đồng thời tạo điều kiện để họ được tham gia và hiểu rõ tình hình, có thể giúp họ thích nghi và đối diện tốt hơn.
Hỗ trợ cho gia đình
Nhiều bệnh viện, cơ sở chăm sóc giảm nhẹ và các dịch vụ ung thư tại cộng đồng có đội ngũ chuyên môn hỗ trợ trẻ em và gia đình. Đội ngũ này có thể bao gồm các nhà tâm lý học hoặc nhân viên công tác xã hội. Bệnh nhân và gia đình nên trao đổi với bác sĩ hoặc điều dưỡng để tìm hiểu thêm về các dịch vụ hiện có tại địa phương.
Nguồn: Cancer Research UK
Đường dẫn: Cancer Research UK
Biên dịch: Điều dưỡng Nguyễn Thị Thanh Thủy – Khoa Nội Vú, Phụ khoa, Đầu cổ, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng – Phòng Hợp tác quốc tế và Nghiên cứu khoa học, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội.
Duyệt chuyên môn: ThS.BS. Lê Công Định - Phó Trưởng khoa Chăm sóc giảm nhẹ
