Vì sao phải phòng ngừa từ sớm?
Suy dinh dưỡng là tình trạng cơ thể thiếu năng lượng, chất đạm và vi chất trong thời gian dài. Nghiên cứu tại Bệnh viện Ung bướu Hà Nội cho thấy có những nhóm người bệnh đã bị suy dinh dưỡng từ trước khi điều trị với tỉ lệ lên tới 80%. Tình trạng này làm giảm chất lượng sống, dễ gây gián đoạn điều trị và tăng biến chứng. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị dinh dưỡng cho người bệnh ung thư của Bộ Y tế (theo Quyết định 1768/QĐ-BYT ngày 18/06/2026) yêu cầu sàng lọc dinh dưỡng cho mọi người bệnh ung thư ngay khi nhập viện. Sàng lọc là việc kiểm tra nhanh xem người bệnh có nguy cơ hoặc đã có suy dinh dưỡng chưa. Ngay cả những người bệnh chưa có nguy cơ dinh dưỡng thì cũng phải sàng lọc lại sau khi điều trị 1 tuần nhằm phát hiện sớm.
Vì sao phải phòng ngừa từ sớm suy dinh dưỡng?
Để dễ nhớ, bạn hãy nhớ nguyên tắc “Đủ – nhiều bữa- Đậm đặc”, cụ thể:
- Đủ: là đủ về số lượng và chất dinh dưỡng. Mỗi bữa ăn hay quan sát xem đủ chất bột đường (như gạo, bún, mì, ngô, khoai hoặc trái cây), chất đạm (từ trứng, cá, tôm, gà, lợn, bò, đậu đỗ, lạc vừng), chất béo (từ dầu thực vật, mỡ cá/lợn hoặc đã ẩn trong sữa, hạt giàu béo như lạc, vừng, óc chó, mắc ca) và vitamin (trong rau, trái cây).
- Nhiều bữa: Hãy ăn ít nhất 5 bữa mỗi ngày thay vì cố ăn trong 3 bữa chính, vì khi điều trị, người bệnh thường mệt, ăn kém ngon miệng, thậm chí buồn nôn, nôn, đau miệng…, vì thế lượng ăn mỗi bữa chính thường giảm hơn so với thông thường, cần phải thêm 2-3 bữa nhỏ sau các bữa chính 1-2h để “đủ”.
- Đậm đặc: khi chán ăn, người bệnh thường hướng tới những món lỏng, nhiều nước như cháo, mì. Tuy nhiên, cháo/mì thường chứa nhiều nước, khiến cảm giác no nhưng không đủ chất. Do đó, mỗi bát cháo/mì cần đủ 50-70g trứng tôm cá thịt và thêm 1 thìa canh dầu ăn để tăng độ đậm đặc năng lượng và dưỡng chất.
Nguyên tắc dinh dưỡng cho người bệnh.
Ví dụ thực đơn 1 ngày như sau:
| Bữa | Gợi ý món ăn |
| Sáng | 1 bát phở gà hoặc cháo đặc nấu thịt băm hoặc 1 quả trứng |
| Phụ | 1 hộp sữa chua và 1 quả chuối |
| Trưa | 1–2 bát cơm, cá kho, đậu phụ sốt cà chua, rau luộc |
| Phụ | 1 cốc sữa tươi không đường hoặc sữa công thức phù hợp (180–200 ml) |
| Tối | 1 bát cơm, thịt lợn nạc rim (khoảng 70-100 g), trứng đúc rau hoặc rau xào, canh cải |
| Phụ | 1 miếng đu đủ hoặc xoài chín, thêm vài miếng bánh mì hoặc ngô/khoai luộc nếu còn đói |
Xử trí khi gặp một số vấn đề gây ăn uống kém
- Chán ăn, thay đổi vị giác, buồn nôn, loét miệng, tiêu chảy và táo bón là những tác dụng phụ thường gặp làm người bệnh ăn kém.
- Chán ăn, nhanh no: ăn phần thịt, cá, trứng trước. Uống canh hoặc nước sau bữa ăn, không uống trước.
- Buồn nôn: ăn đồ nguội hoặc ấm, khô, ít mùi, như bánh mì nướng hay cơm nắm. Tránh đồ nhiều dầu mỡ.
- Thấy miệng đắng, vị kim loại: thêm chanh, gừng, hành, rau thơm. Dùng thìa gỗ/nhựa thay thìa kim loại. Nếu ngán thịt đỏ, đổi sang trứng, cá, đậu phụ.
- Loét miệng: ăn món mềm, nguội, không cay, không chua.
Hãy vận động nhẹ hằng ngày như đi bộ quanh nhà hay ra ngoài hiên nếu sức khỏe cho phép. Vận động giúp giữ cơ bắp và ăn ngon miệng hơn.
Xử trí khi gặp một số vấn đề gây ăn uống kém
Dấu hiệu cần lưu ý để phòng ngừa suy dinh dưỡng
Người bệnh nên cân ít nhất mỗi tuần một lần, cân vào cùng giờ, mặc quần áo tương tự. Có thể ghi lại mỗi ngày ăn được bao nhiêu phần so với thường ngày. Hãy báo cho bác sĩ, điều dưỡng hoặc khoa Dinh dưỡng khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Sụt cân ngoài ý muốn, dù chỉ 1–2 kg, hoặc quần áo, nhẫn, đồng hồ bị rộng ra.
- Ăn được ít hơn ½ so với lượng thường ngày trong hơn 1 tuần, hoặc chỉ ăn được khoảng ½ đến 3/4 lượng thường ngày trong hơn 2 tuần.
- Bỏ bữa thường xuyên, chỉ uống nước, nước cháo hoặc nước hầm xương.
- Buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón, đau, loét miệng hoặc khó nuốt kéo dài quá 2–3 ngày.
- Yếu sức, ví dụ đứng dậy khó, đi lại chậm, nhanh mệt hơn trước.
- Dấu hiệu thiếu nước: khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
Dấu hiệu cần lưu ý để phòng ngừa suy dinh dưỡng
Nếu người bệnh đã được hướng dẫn cách ăn mà vẫn không ăn đủ, nhân viên y tế có thể chỉ định sản phẩm dinh dưỡng y học (loại súp hoặc sữa có công thức phù hợp với người bệnh). Người bệnh có thể được nuôi ăn qua ống thông hoặc qua đường tĩnh mạch nếu có chỉ định. Đây là biện pháp hỗ trợ để người bệnh đủ sức điều trị chứ không có nghĩa là bệnh tiến triển xấu.
Phòng ngừa suy dinh dưỡng rẻ hơn và dễ hơn rất nhiều so với điều trị khi người bệnh đã suy kiệt. Mỗi bữa ăn đủ chất là một phần của điều trị. Đừng đợi đến khi gầy sút, suy kiệt mới tìm đến dinh dưỡng viên.
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Nguyễn Ngọc Ánh – Khoa Dinh dưỡng
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng khoa Dinh dưỡng
