Thực phẩm dinh dưỡng y học là gì?
Thực phẩm dinh dưỡng y học còn gọi là thực phẩm dinh dưỡng dùng cho mục đích y tế đặc biệt (Food for Special Medical Purposes, Medical Food) là loại thực phẩm có thể ăn bằng đường miệng hoặc bằng ống xông (sonde), được chỉ định để điều chỉnh chế độ ăn của người bệnh và chỉ được sử dụng dưới sự giám sát của nhân viên y tế, nhằm đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng khi bữa ăn thông thường chưa đủ. Điều quan trọng là phải phân biệt thực phẩm dinh dưỡng y học với thực phẩm thông thường, sữa dùng hàng ngày, thực phẩm chức năng, thuốc, thuốc nam hoặc các thực phẩm quảng cáo “chữa ung thư”. Nói cách khác, đây là công cụ hỗ trợ đúng người, đúng thời điểm và đúng mục tiêu. Thực phẩm dinh dưỡng y học không phải thuốc điều trị ung thư, không có vai trò thay thế phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị nhắm trúng đích, miễn dịch trị liệu hay việc tái khám định kỳ.
Hiểu đúng về thực phẩm dinh dưỡng y học
Khi nào cần sử dụng?
Người bệnh cần được sàng lọc và đánh giá dinh dưỡng sớm và đều đặn từ lúc chẩn đoán để kịp thời phát hiện các nguy cơ dinh dưỡng. Một số dấu hiệu của người bệnh có thể cần sử dụng thực phẩm dinh dưỡng y học bao gồm: ăn kém, sụt cân không chủ ý, chóng no, ăn không đủ kéo dài, hoặc có các triệu chứng như đau miệng, nuốt khó, khô miệng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón và thay đổi vị giác. Người điều trị ung thư đầu cổ, thực quản, dạ dày–ruột hoặc gan mật tụy cũng là nhóm dễ gặp nguy cơ dinh dưỡng cao hơn vì bệnh và điều trị thường ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tiêu hóa.
Khi nào cần sử dụng thực phẩm dinh dưỡng y học
Nguyên tắc lựa chọn và cách dùng an toàn
Lựa chọn thực phẩm phù hợp cần dựa trên nhiều yếu tố cùng lúc: nhu cầu năng lượng, protein và các chất dinh dưỡng, thể tích dịch cho phép, mức độ dung nạp, triệu chứng đang gặp và khả năng ăn uống thực tế hằng ngày. Đồng thời, các vấn đề cản trở ăn uống như buồn nôn, khô miệng, đau miệng, nuốt khó hay thay đổi vị giác cũng cần được song song xử trí để cải thiện hiệu quả tổng thể. Chỉ sử dụng thêm thực phẩm dinh dưỡng bổ sung đường uống khi đã chia nhỏ bữa ăn, thay đổi phương thức chế biến nhưng vẫn chưa đạt được mục tiêu; trong một số trường hợp, người bệnh có thể cần chuyển sang nuôi ăn qua ống thông.
Lựa chọn thực phẩm y học phù hợp
Khi dùng thực phẩm dinh dưỡng y học, người bệnh cần tuân thủ đúng hướng dẫn về cách sử dụng (cách pha), liều lượng, thời điểm dùng, vệ sinh tay và dụng cụ, bảo quản đúng và kiểm tra hạn dùng để giảm nguy cơ không dung nạp hoặc nhiễm khuẩn. Đặc biệt, không nên tự ý pha quá đặc hay quá loãng, không tự thêm thuốc, thảo dược hoặc nguyên liệu khác vào thực phẩm nếu chưa được hướng dẫn, vì có thể làm thay đổi thành phần, độ an toàn và khả năng dung nạp.
Hướng dẫn khi dùng thực phẩm y học phù hợp
Không có một công thức phù hợp cho tất cả mọi người bệnh ung thư. Can thiệp dinh dưỡng phải cá thể hóa theo tình trạng lâm sàng của từng người. Hỗ trợ dinh dưỡng thường đi theo “bậc thang”: đầu tiên là tư vấn chế độ ăn và xử trí triệu chứng ảnh hưởng đến ăn uống; tiếp theo là tăng cường thực phẩm giàu năng lượng và protein; sau đó mới đến thực phẩm dinh dưỡng bổ sung đường uống nếu vẫn chưa đủ. Nếu người bệnh vẫn không thể ăn đủ để duy trì sức khỏe, bác sĩ và dinh dưỡng viên có thể cân nhắc chỉ định nuôi ăn qua ống thông.
Một số quan niệm sai thường gặp
Một hiểu lầm phổ biến là “thực phẩm dinh dưỡng y học nuôi khối u”. Thực tế là cơ thể người bệnh ung thư vẫn cần chất dinh dưỡng để duy trì hoạt động sống, chống chọi và hỗ trợ quá trình điều trị, bảo tồn khối cơ và hồi phục mô; suy dinh dưỡng và mất cơ mới là những yếu tố làm người bệnh yếu hơn, giảm dung nạp điều trị và giảm chất lượng sống.
Cũng cần tránh suy nghĩ “càng uống nhiều càng tốt” hoặc “thực phẩm đắt tiền chắc chắn tốt hơn”. Hiệu quả phụ thuộc vào việc thực phẩm có phù hợp với nhu cầu và khả năng dung nạp của người bệnh hay không, có được dùng đúng cách hay không, và có được lồng ghép vào kế hoạch chăm sóc tổng thể hay không. Không có bằng chứng cho thấy chỉ cần tự tăng thật nhiều thực phẩm là chắc chắn phục hồi nhanh hơn, trong khi dùng không phù hợp có thể gây đầy bụng, tiêu chảy, tăng đường huyết hoặc làm người bệnh bỏ bữa chính.
Một ngộ nhận nguy hiểm hơn là có thể thay thế điều trị ung thư bằng dinh dưỡng hoặc thực phẩm bổ sung. Hỗ trợ dinh dưỡng giúp cải thiện cân nặng và thể trạng, đồng thời có thể cải thiện một số khía cạnh chất lượng sống, nhưng không được xem là biện pháp thay thế điều trị chống ung thư.
Một số quan niệm sai lầm thường gặp về thực phẩm dinh dưỡng y học
Khi nào cần liên hệ nhân viên y tế sớm?
Nếu xuất hiện các biểu hiện không dung nạp sau khi dùng thực phẩm như đầy bụng nhiều, đau bụng, táo bón hoặc tiêu chảy nặng, tăng đường huyết hoặc khó chịu kéo dài khiến người bệnh ăn kém hơn, bỏ ăn, người bệnh không nên tự đổi thực phẩm, tự tăng giảm lượng dùng hoặc tự phối hợp thêm nhiều loại bổ sung khác mà cần trao đổi với nhân viên y tế để được hướng dẫn xử trí phù hợp.
Gia đình và người chăm sóc giữ vai trò rất quan trọng trong việc theo dõi cân nặng, lượng ăn uống, khả năng dung nạp và những thay đổi bất thường hằng ngày của người bệnh. Sự đồng hành đúng cách giúp người bệnh bớt áp lực, tránh bị đổ lỗi vì “không chịu ăn” và tăng khả năng phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dinh dưỡng viên trước khi mua và dùng thực phẩm dinh dưỡng y học, thay vì chọn theo quảng cáo, truyền miệng hoặc giá tiền.
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Nguyễn Thị Thu Thuỷ - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
