Viêm ruột do xạ trị

Tổng quan

Viêm ruột do xạ trị là tình trạng ruột bị tổn thương do tác dụng của tia xạ trong quá trình điều trị. Xạ trị là phương pháp dùng tia phóng xạ để tiêu diệt tế bào ung thư hoặc các tế bào bất thường trong cơ thể. Đây là một phương pháp điều trị thường được áp dụng cho nhiều loại ung thư và một số bệnh lý về máu.

Viêm ruột do xạ trị được chia thành 2 loại chính:

Viêm ruột cấp tính do xạ trị: thường xuất hiện trong thời gian đang điều trị xạ trị hoặc ngay sau đó. Phần lớn các triệu chứng sẽ giảm dần và cải thiện sau vài tuần khi kết thúc điều trị.
Viêm ruột mạn tính do xạ trị: có thể xuất hiện sau nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm kể từ khi hoàn thành xạ trị. Các triệu chứng thường kéo dài hơn, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày và đôi khi có thể gây ra các biến chứng nếu không được theo dõi và điều trị phù hợp.

Viêm ruột do xạ trị phổ biến đến mức nào?

Ngày nay, viêm ruột do xạ trị đã ít gặp hơn trước rất nhiều nhờ sự phát triển của các kỹ thuật xạ trị hiện đại.

Trước đây, khi sử dụng các phương pháp xạ trị cũ cho vùng bụng hoặc vùng chậu, khoảng một nửa số người bệnh có thể gặp tình trạng viêm ruột do tia xạ. Hiện nay, với các kỹ thuật xạ trị tiên tiến hơn, ví dụ hệ thống máy xạ trị gia tốc hiện đại Elekta Infinity tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, tia xạ được tập trung chính xác hơn vào khối u và hạn chế ảnh hưởng đến ruột lành, nên nguy cơ bị viêm ruột kéo dài sau điều trị đã giảm đáng kể.

Hệ thống máy xạ trị gia tốc Elekta Infinity tại bệnh viện Ung Bướu Hà Nội

Một số người có nguy cơ cao hơn do:

· Các bệnh lý làm giảm lưu lượng máu đến ruột, chẳng hạn như tiểu đường và huyết áp cao.

· Tình trạng kích ứng mô do các bệnh lý bệnh nhân đang mắc như viêm vùng chậu.

Các phương pháp điều trị khác nhằm phá hủy tế bào, chẳng hạn như hóa trị.

· Chế độ dinh dưỡng kém.

· Hút thuốc và các hình thức sử dụng thuốc lá khác.

· Tổn thương mô do các cuộc phẫu thuật vùng bụng trước đó.

Triệu chứng và nguyên nhân

Liệu pháp xạ trị ảnh hưởng đến ruột như thế nào?

Việc điều trị thường đòi hỏi phải tiếp xúc thường xuyên với các chất phóng xạ trong vài tuần. Khi bức xạ tiếp xúc với các tế bào khỏe mạnh, nó gây ra viêm nhiễm và tổn thương mô. Các tế bào trong niêm mạc ruột nhạy cảm hơn với tác động của bức xạ.

Việc tiếp xúc lặp đi lặp lại có thể phá hủy các tế bào chịu trách nhiệm ngăn ngừa nhiễm trùng và điều chỉnh lượng dịch trong ruột. Càng nhận nhiều liều chiếu xạ và diện tích ruột được điều trị càng lớn, nguy cơ mắc viêm ruột do phóng xạ càng cao.

Các triệu chứng của viêm ruột do phóng xạ là gì?

Các triệu chứng có thể bao gồm:

Đau bụng và chuột rút.
Chướng bụng.
Tiêu chảy.
Mất cảm giác thèm ăn.
Buồn nôn và nôn mửa.
Đau khi đi đại tiện.
Chảy máu hoặc đau trực tràng.
Giảm cân ngoài ý muốn.
Mót đi đại tiện.

Viêm ruột do xạ trị có thể dẫn đến những biến chứng gì?

Tình trạng kích ứng và viêm nhiễm kéo dài ở ruột có thể dẫn đến:

Mất nước.
Rối loạn điện giải
Rò ruột: là tình trạng xuất hiện một đường thông bất thường giữa ruột với các cơ quan lân cận, có thể gây nhiễm trùng và cần được điều trị chuyên sâu.
Thủng ruột, rách niêm mạc ruột.
Hội chứng kém hấp thu, tức là không có khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng từ thức ăn.
Tắc ruột non .
Ruột bị thu hẹp.
Các vết loét, bao gồm cả bệnh loét dạ dày tá tràng .

Xét nghiệm chẩn đoán

Viêm ruột do xạ trị được chẩn đoán như thế nào?

Các bác sĩ thường chẩn đoán bệnh bằng cách hỏi bạn về các triệu chứng và tiền sử tiếp xúc với bức xạ.

Để đánh giá chính xác tình trạng bệnh và loại trừ các nguyên nhân khác, bác sĩ có thể chỉ định thêm một số xét nghiệm như:

Xét nghiệm hơi thở hydro: giúp phát hiện tình trạng vi khuẩn phát triển quá mức trong đường ruột.
Nội soi tiêu hóa: bác sĩ sẽ dùng một ống mềm có gắn camera để quan sát bên trong thực quản, dạ dày, ruột hoặc đại tràng nhằm đánh giá mức độ tổn thương.

Hình ảnh viêm niêm mạc ruột của bệnh nhân được điều trị xạ trị vùng chậu

(A – C) cho thấy sự hình thành mạch máu mới ở niêm mạc đại tràng kèm theo chảy máu tự phát.(D) cho thấy loét niêm mạc kèm theo phù nề và đỏ.

Nguồn: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37370770/

Chụp X-quang: giúp kiểm tra các bất thường ở đường tiêu hóa.
Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác như chụp CT hoặc MRI: được thực hiện khi cần đánh giá chi tiết hơn hoặc khi hình ảnh X-quang chưa cung cấp đủ thông tin.

Quản lý và điều trị

Viêm ruột do xạ trị được điều trị như thế nào?

Trong một số trường hợp, những tổn thương mạn tính của ruột do tia xạ gây ra có thể khó hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, với việc theo dõi và điều trị phù hợp, nhiều người bệnh vẫn có thể kiểm soát tốt triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Việc điều trị và chăm sóc có thể bao gồm:

Kháng sinh: được sử dụng khi có tình trạng vi khuẩn phát triển quá mức trong đường ruột.
Thuốc chống tiêu chảy: giúp làm chậm hoạt động của ruột và giảm số lần đi ngoài.
Thuốc chống viêm (corticosteroid): giúp giảm tình trạng viêm ở niêm mạc ruột.
Thuốc giảm đau: giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn trong quá trình điều trị.

Biến chứng viêm ruột do xạ trị được điều trị như thế nào?

Việc điều trị biến chứng của viêm ruột do xạ trị sẽ tùy thuộc vào mức độ và loại biến chứng mà người bệnh gặp phải. Một số biến chứng nặng như hẹp ruột, rò ruột hoặc thủng ruột thường cần được phẫu thuật để xử trí. Trong trường hợp người bệnh ăn uống kém hoặc cơ thể không hấp thu đủ dinh dưỡng, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung dinh dưỡng đặc biệt hoặc nuôi ăn qua ống để đảm bảo sức khỏe và hỗ trợ hồi phục.

Phòng ngừa viêm ruột do xạ trị

Hiện nay, nhiều biện pháp đã được áp dụng để giúp giảm nguy cơ tổn thương ruột trong quá trình xạ trị. Đội ngũ bác sĩ và kỹ thuật viên sẽ cố gắng tối ưu kế hoạch điều trị để tia xạ tập trung vào khối u và hạn chế ảnh hưởng đến mô lành xung quanh.

Một số biện pháp thường được sử dụng gồm:

Thiết bị cố định tư thế: giúp người bệnh giữ đúng tư thế và hạn chế di chuyển trong suốt quá trình xạ trị, từ đó tăng độ chính xác khi điều trị.
Các kỹ thuật xạ trị hiện đại như xạ trị điều biến liều IMRT: cho phép tia xạ tập trung chính xác hơn vào vùng cần điều trị và giảm liều đến ruột lành.
Các dụng cụ hoặc tấm chắn bảo vệ: được sử dụng trong một số trường hợp để giảm lượng tia xạ tác động lên ruột hoặc trực tràng.

Bạn có thể giảm bớt cảm giác khó chịu trong quá trình xạ trị bằng cách chú ý hơn đến chế độ ăn uống và bổ sung đủ nước cho cơ thể. Một chế độ ăn phù hợp sẽ giúp ruột “nghỉ ngơi”, giảm kích thích và hỗ trợ hồi phục tốt hơn.

Nên hạn chế các loại thực phẩm và đồ uống dễ gây kích ứng hoặc khó tiêu, bao gồm: