Ngoài tác dụng phụ của thuốc, căng thẳng, lo âu, trầm cảm, thay đổi mùi vị, khô miệng, táo bón… cũng làm giảm cảm giác đói và gây buồn nôn khi nhìn thấy hoặc ngửi mùi thức ăn. Vì vậy, điều trị dinh dưỡng cần được bắt đầu sớm, song song với điều trị ung thư, nhằm duy trì cân nặng, khối cơ và chất lượng sống cho người bệnh.
Nguyên nhân và giải pháp xử trí buồn nôn, chán ăn trong quá trình điều trị ung thư
Nguyên tắc chung khi ăn uống lúc buồn nôn, mất khẩu vị
Khi đang buồn nôn hoặc chán ăn, mục tiêu ưu tiên không phải là ăn “thật nhiều và thật khỏe” ngay lập tức, mà là ăn được đều đặn, đủ năng lượng và protein phù hợp với khả năng dung nạp của từng người.
Sau đây là một số nguyên tắc chung:
- Ăn nhiều bữa trong ngày: Thay vì tập trung ăn 3 bữa chính như trước đây, người bệnh nên ăn thêm 2–3 bữa giữa những bữa chính này; dạ dày ít bị căng do ăn no sẽ giảm cảm giác buồn nôn và dễ ăn hơn.
- Ăn theo giờ: dù không thấy đói vẫn nên ăn theo lịch, coi thức ăn như “thuốc điều trị”, giúp tránh bỏ bữa và sụt cân.
- Ưu tiên thực phẩm “giàu dinh dưỡng” (giàu năng lượng và protein): cá, trứng, thịt nạc sữa và sản phẩm từ sữa, đậu phụ, các loại đậu, hạt; giúp bảo vệ khối cơ và sức đề kháng.
- Uống đủ nước: cố gắng uống từng ngụm nhỏ nước (30-50ml/lần), oresol, nước hoa quả loãng, nước luộc rau, nước dùng… để tránh mất nước, đặc biệt nếu có nôn.
Cần linh hoạt điều chỉnh chế độ ăn theo tình trạng bệnh kèm theo: nếu có đái tháo đường, bệnh thận, suy tim…, cần trao đổi với bác sĩ và dinh dưỡng viên bệnh viện để điều chỉnh khẩu phần phù hợp.
Nguyên tắc chung khi ăn uống lúc buồn nôn, mất khẩu vị
Cách chọn và chế biến thức ăn khi buồn nôn
Một số thay đổi nhỏ trong cách chọn món và chế biến có thể giúp giảm buồn nôn rõ rệt.
Người bệnh nên:
- Chọn món nhạt, ít mùi, dễ tiêu: cơm mềm, cháo, súp, mì, khoai tây nghiền, bánh mì, chuối, táo, sữa chua, phô mai mềm, đậu phụ, thịt/cá nạc nấu chín kỹ.
- Ăn thức ăn nguội hoặc ở nhiệt độ phòng: món quá nóng dễ bốc mùi mạnh, kích thích buồn nôn; vì vậy nên ăn thức ăn mát hoặc nguội như salad, súp nguội, sữa chua.
- Ưu tiên chất đạm “mềm”: cá (hấp gừng hoặc kho), trứng chín, thịt băm, sữa và chế phẩm sữa, đậu/đậu phụ; đây là nguồn protein dễ ăn hơn các miếng thịt lớn.
- Bổ sung năng lượng “ẩn”: thêm một chút dầu thực vật, bơ, sữa bột, mật ong, vừng lạc xay vào cháo, súp, sinh tố… để tăng năng lượng mà không làm tăng nhiều thể tích thức ăn.
- Dùng thức uống giàu năng lượng giữa các bữa: sinh tố trái cây ít chua, sữa, sữa dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư theo tư vấn của bác sĩ và dinh dưỡng viên bệnh viện.
Người bệnh nên tránh hoặc hạn chế:
- Món nhiều dầu mỡ, chiên rán, nhiều gia vị, nhiều tiêu ớt, vì dễ gây đầy bụng, khó tiêu, làm buồn nôn nặng hơn.
- Thức ăn có mùi mạnh (chiên xào, nướng khói, nước mắm nồng, tỏi hành phi nhiều); nên nhờ người khác nấu, mở cửa thoáng, tránh đứng trong bếp.
- Thức ăn quá ngọt, quá béo và nhiều đường nếu cảm thấy ngấy và buồn nôn hơn.
- Rượu bia, đồ uống có cồn, thuốc lá.
Cách chọn và chế biến thức ăn khi buồn nôn
Một ngày ăn như thế nào khi buồn nôn, mất khẩu vị?
Mỗi người sẽ có những cách điều chỉnh riêng cho phù hợp. Bạn có thể tham khảo một số gợi ý dưới đây:
- Buổi sáng (khi mới ngủ dậy): ngồi dậy từ từ, có thể ngậm vài miếng bánh quy lạt, bánh mì khô hoặc trái cây sấy trước khi ra khỏi giường để giảm cảm giác nôn nao.
- Bữa sáng nhỏ: cháo hoặc mì nấu thịt nạc băm hoặc trứng, thêm một ít dầu thực vật khi xào thịt/trứng; uống thêm một ly sữa hoặc ăn hộp sữa chua sau khi ăn cháo/mì nếu có thể.
- Giữa buổi sáng: sữa chua, phô mai mềm, sinh tố trái cây hoặc một ly sữa dinh dưỡng năng lượng cao theo chỉ định; uống từng ngụm chậm.
- Bữa trưa: cơm mềm hoặc bún, phở với thịt nạc/cá, rau nấu mềm; tránh món chiên rán. Nếu buồn nôn, có thể chuyển sang cháo/súp với thịt/cá xay.
- Giữa buổi chiều: sinh tố trái cây với sữa, hoặc sữa ít béo, hoặc một ít bánh quy lạt, hoa quả chín tới.
- Bữa tối: tương tự bữa trưa nhưng giảm lượng, ưu tiên món lỏng, mềm, dễ tiêu, ăn sớm hơn (17h30-18h30) để dạ dày kịp nghỉ trước khi ngủ.
- Trước khi ngủ: nếu có thể ăn thì thêm một bữa phụ nhỏ như một ly sữa, một ít bánh quy, hoặc phô mai mềm để tránh bụng rỗng qua đêm, giúp giảm buồn nôn về sáng.
Trong giai đoạn này cần theo dõi cân nặng thường xuyên, tốt nhất cân hằng ngày hoặc 1-2 lần/tuần. Nếu thấy sụt cân cần báo bác sĩ để được đánh giá dinh dưỡng chuyên sâu.
Điều chỉnh cách ăn uống
Ngoài lựa chọn món ăn, cách ăn và môi trường khi ăn cũng ảnh hưởng đến cảm giác buồn nôn. Do đó, bạn cần:
- Tránh ăn quá no vì cảm giác căng tức dạ dày có thể kích thích buồn nôn.
- Ngồi thẳng khi ăn và tiếp tục ngồi hoặc nửa nằm nửa ngồi trong 30–60 phút sau ăn để hạn chế trào ngược.
- Không uống nước trước khi ăn 30 phút để tránh cảm giác đầy bụng, nhanh no.
- Giữ phòng ăn thoáng khí, ít mùi: mở cửa sổ, dùng quạt, tránh mùi thức ăn đậm; có thể đeo khẩu trang khi người khác nấu ăn.
- Pha nước với những thực phẩm có tinh dầu thảo mộc như nước bạc hà, gừng…
- Tận dụng thời điểm “dễ ăn nhất trong ngày”, là thời điểm ít có cảm giác buồn nôn nhất để “tranh thủ” ăn thực phẩm giàu năng lượng và protein.
Khi nào cần báo ngay cho bác sĩ hoặc dinh dưỡng viên bệnh viện?
Buồn nôn, mất khẩu vị kéo dài không chỉ làm người bệnh mệt mỏi mà còn có nguy cơ suy dinh dưỡng, phải giảm liều hoặc ngưng điều trị ung thư. Cần liên hệ ngay với bác sĩ điều trị hoặc dinh dưỡng viên bệnh viện khi có các dấu hiệu sau:
- Nôn quá nhiều lần trong ngày, không ăn uống được gì hoặc khó uống đủ nước.
- Sụt ≥ 1–2 kg trong 1–2 tuần.
- Chóng mặt khi đứng dậy, mệt lả, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
- Đau bụng nhiều, bí trung đại tiện, tiêu chảy kéo dài hoặc sốt.
- Buồn nôn/nôn không cải thiện với thuốc chống nôn đang dùng.
Bên cạnh điều chỉnh chế độ ăn, thuốc chống nôn, thuốc kích thích ăn uống và điều trị các triệu chứng kèm theo (đau, táo bón, lo âu, trầm cảm…) rất quan trọng để cải thiện ăn uống. Tuy nhiên, người bệnh cần được bác sĩ chỉ định hoặc hỏi bác sĩ trước khi dùng. Chúc bạn luôn đủ kiên nhẫn, đủ niềm tin và đủ yêu thương bản thân trên hành trình điều trị. Hãy nhớ rằng mỗi miếng ăn nhỏ bạn cố gắng vượt qua buồn nôn hôm nay chính là một bước vững chắc giúp cơ thể mạnh mẽ hơn để tiếp tục chiến đấu với ung thư.
Gợi ý thực đơn để xử tình trạng buồn nôn, mất khẩu vị
Người bệnh có nhu cầu tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội, vui lòng liên hệ:
Phòng Tư vấn dinh dưỡng - Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Số điện thoại: 024-7100-2828 Máy lẻ 1701
Người viết: CN. Nguyễn Ngọc Ánh – Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Người hiệu đính: TS.BS. Trần Châu Quyên – Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
