Ngoài tác dụng phụ của thuốc, căng thẳng, lo âu, trầm cảm, thay đổi mùi vị, khô miệng, táo bón… cũng làm giảm cảm giác đói và gây buồn nôn khi nhìn thấy hoặc ngửi mùi thức ăn. Vì vậy, điều trị dinh dưỡng cần được bắt đầu sớm, song song với điều trị ung thư, nhằm duy trì cân nặng, khối cơ và chất lượng sống cho người bệnh.
Nguyên nhân và giải pháp xử trí buồn nôn, chán ăn trong quá trình điều trị ung thư
Nguyên tắc chung khi ăn uống lúc buồn nôn, mất khẩu vị
Khi đang buồn nôn hoặc chán ăn, mục tiêu ưu tiên không phải là ăn “thật nhiều và thật khỏe” ngay lập tức, mà là ăn được đều đặn, đủ năng lượng và protein phù hợp với khả năng dung nạp của từng người.
Sau đây là một số nguyên tắc chung:
- Ăn nhiều bữa trong ngày: Thay vì tập trung ăn 3 bữa chính như trước đây, người bệnh nên ăn thêm 2–3 bữa giữa những bữa chính này; dạ dày ít bị căng do ăn no sẽ giảm cảm giác buồn nôn và dễ ăn hơn.
- Ăn theo giờ: dù không thấy đói vẫn nên ăn theo lịch, coi thức ăn như “thuốc điều trị”, giúp tránh bỏ bữa và sụt cân.
- Ưu tiên thực phẩm “giàu dinh dưỡng” (giàu năng lượng và protein): cá, trứng, thịt nạc sữa và sản phẩm từ sữa, đậu phụ, các loại đậu, hạt; giúp bảo vệ khối cơ và sức đề kháng.
- Uống đủ nước: cố gắng uống từng ngụm nhỏ nước (30-50ml/lần), oresol, nước hoa quả loãng, nước luộc rau, nước dùng… để tránh mất nước, đặc biệt nếu có nôn.
Cần linh hoạt điều chỉnh chế độ ăn theo tình trạng bệnh kèm theo: nếu có đái tháo đường, bệnh thận, suy tim…, cần trao đổi với bác sĩ và dinh dưỡng viên bệnh viện để điều chỉnh khẩu phần phù hợp.
Nguyên tắc chung khi ăn uống lúc buồn nôn, mất khẩu vị
Cách chọn và chế biến thức ăn khi buồn nôn
Một số thay đổi nhỏ trong cách chọn món và chế biến có thể giúp giảm buồn nôn rõ rệt.
Người bệnh nên:
- Chọn món nhạt, ít mùi, dễ tiêu: cơm mềm, cháo, súp, mì, khoai tây nghiền, bánh mì, chuối, táo, sữa chua, phô mai mềm, đậu phụ, thịt/cá nạc nấu chín kỹ.
- Ăn thức ăn nguội hoặc ở nhiệt độ phòng: món quá nóng dễ bốc mùi mạnh, kích thích buồn nôn; vì vậy nên ăn thức ăn mát hoặc nguội như salad, súp nguội, sữa chua.
- Ưu tiên chất đạm “mềm”: cá (hấp gừng hoặc kho), trứng chín, thịt băm, sữa và chế phẩm sữa, đậu/đậu phụ; đây là nguồn protein dễ ăn hơn các miếng thịt lớn.
- Bổ sung năng lượng “ẩn”: thêm một chút dầu thực vật, bơ, sữa bột, mật ong, vừng lạc xay vào cháo, súp, sinh tố… để tăng năng lượng mà không làm tăng nhiều thể tích thức ăn.
- Dùng thức uống giàu năng lượng giữa các bữa: sinh tố trái cây ít chua, sữa, sữa dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư theo tư vấn của bác sĩ và dinh dưỡng viên bệnh viện.
Người bệnh nên tránh hoặc hạn chế:
- Món nhiều dầu mỡ, chiên rán, nhiều gia vị, nhiều tiêu ớt, vì dễ gây đầy bụng, khó tiêu, làm buồn nôn nặng hơn.
- Thức ăn có mùi mạnh (chiên xào, nướng khói, nước mắm nồng, tỏi hành phi nhiều); nên nhờ người khác nấu, mở cửa thoáng, tránh đứng trong bếp.
- Thức ăn quá ngọt, quá béo và nhiều đường nếu cảm thấy ngấy và buồn nôn hơn.
- Rượu bia, đồ uống có cồn, thuốc lá.