Thận có chức năng gì?
Thận là một cơ quan thuộc hệ tiết niệu. Hầu hết mọi người đều có hai quả thận. Chúng thường nằm ở phía sau ổ bụng, ngay dưới lồng ngực và đối xứng với nhau qua cột sống. Thận giúp cơ thể lọc các chất cặn bã và đào thải chúng ra ngoài qua nước tiểu.
Thận cũng đóng vai trò quan trọng trong việc sản xuất:
· Các hormone giúp điều hòa huyết áp.
· Erythropoietin, một hormone thiết yếu cho quá trình sản xuất hồng cầu; hồng cầu có nhiệm vụ mang oxy đi khắp cơ thể.
· Vitamin D, giúp duy trì sự khỏe mạnh của xương và cơ bắp.
· 
Hình 1. Thận và đơn vị thận. Nguồn: Kidney and nephron - Labeled - Media Asset - NIDDK
Tại sao cần làm xét nghiệm chức năng thận?
Một số bệnh lý, chẳng hạn như đái tháo đường hoặc tăng huyết áp, có thể ảnh hưởng đến hoạt động của thận. Nếu bạn mắc các bệnh lý này, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm chức năng thận để giúp theo dõi tình trạng bệnh cũng như sức khỏe tổng thể của thận.
Bạn cũng có thể được chỉ định làm xét nghiệm này nếu xuất hiện các triệu chứng cảnh báo bệnh về thận. Các triệu chứng này có thể bao gồm:
· Tiểu ra máu.
· Nước tiểu sủi bọt (có thể là dấu hiệu của tiểu ra đạm).
· Đau hoặc rát khi đi tiểu (tiểu buốt, tiểu rắt).
· Cảm giác buồn tiểu liên tục.
· Đi tiểu ít hơn bình thường (thiểu niệu).
· Khó tiểu tiện.
· Sưng phù cơ thể.
· Cảm thấy vô cùng mệt mỏi (suy nhược).
· Buồn nôn và nôn mửa.
· Chán ăn.
Có những loại xét nghiệm chức năng thận nào?
Bác sĩ có thể chỉ định một hoặc nhiều loại xét nghiệm chức năng thận khác nhau. Bạn có thể cần làm các xét nghiệm máu như:
· Xét nghiệm nitơ urê máu (BUN). Xét nghiệm này đo lượng nitơ trong máu. Nitơ được tạo ra khi protein trong cơ thể bị phân hủy.
· Mức lọc cầu thận ước tính (eGFR). Xét nghiệm này đo tốc độ lọc của thận dựa trên nồng độ protein, độ tuổi, giới tính, chiều cao và cân nặng của bạn.
· Creatinine huyết thanh. Xét nghiệm này nhằm phát hiện sự tích tụ creatinine. Khi các mô cơ bị phá hủy, chúng sẽ tạo ra một chất thải gọi là creatinine.
Bác sỹ cũng có thể yêu cầu bạn làm các xét nghiệm nước tiểu 24 giờ, bao gồm:
· Albumin niệu vi lượng (Microalbuminuria) : Xét nghiệm cụ thể này tìm kiếm sự hiện diện của protein albumin.
· Tổng phân tích nước tiểu : Xét nghiệm này đánh giá các tính chất cảm quan, độ acid, tỷ trọng, cũng như sự hiện diện của máu, protein, các hạt nhỏ hình ống (trụ niệu) và tinh thể.
Cần chuẩn bị gì trước khi làm xét nghiệm?
Điều này phụ thuộc vào cụ thể loại xét nghiệm chức năng thận mà bác sĩ chỉ định. Đối với một số xét nghiệm máu, bạn có thể cần:
· Nhịn ăn hoặc uống trong vài giờ trước khi lấy máu. Nhân viên y tế sẽ thông báo trước nếu xét nghiệm của bạn cần phải nhịn ăn hoặc uống.
· Dưỡng ẩm vùng cánh tay. Việc giữ ẩm cho da có thể giúp nhân viên y tế dễ dàng đưa kim vào và lấy mẫu máu hơn.
Nếu bạn mắc hội chứng sợ kim tiêm, hãy báo cho nhân viên y tế. Họ có thể hướng dẫn một số cách giúp bạn cảm thấy thoải mái nhất có thể trong quá trình lấy máu.
Thông thường, bạn không cần phải chuẩn bị gì đặc biệt để làm xét nghiệm nước tiểu. Nhớ uống thêm một cốc nước trước khi làm xét nghiệm để đảm bảo có thể lấy đủ lượng nước tiểu cần thiết. Ngoài ra, bạn cũng nên báo cho nhân viên y tế biết nếu đang đến kỳ kinh nguyệt. Sự hiện diện của máu kinh và các dịch tiết âm đạo khác có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm.
Quá trình xét nghiệm nước tiểu diễn ra như thế nào?
Bạn thực hiện việc thu thập mẫu nước tiểu 24 giờ tại nhà. Nhân viên y tế sẽ đưa cho bạn một bình chứa bệnh phẩm chuyên dụng. Vào ngày làm xét nghiệm:
· Sau khi thức dậy, đi tiểu lần đầu vào bồn cầu như bình thường.
· Trong suốt thời gian còn lại của ngày, đi tiểu vào bình chứa bệnh phẩm.
· Sang ngày thứ hai, sau khi thức dậy, đi tiểu lần đầu vào bình chứa bệnh phẩm.
· Nộp lại mẫu bệnh phẩm cho cơ sở y tế hoặc phòng xét nghiệm.
Quá trình xét nghiệm máu diễn ra như thế nào?
Đối với xét nghiệm máu đánh giá chức năng thận, bạn cần đến cơ sở y tế hoặc phòng xét nghiệm để lấy mẫu máu. Kỹ thuật viên xét nghiệm hoặc điều dưỡng sẽ sử dụng một chiếc kim nhỏ và ống nghiệm để lấy mẫu máu của bạn — thường là từ tĩnh mạch trên cánh tay.
Cần lưu ý gì sau khi làm xét nghiệm?
Các xét nghiệm chức năng thận khá đơn giản và hiếm khi gây ra bất kỳ nguy cơ lâu dài nào. Tuy nhiên, sau khi lấy máu, một số người có thể sẽ gặp phải tình trạng:
· Bầm tím;
· Chóng mặt;
· Cảm thấy rất mệt mỏi.
Hãy gọi ngay cho cơ sở y tế nếu bạn bị đau, mệt mỏi hoặc xuất hiện các triệu chứng khác kéo dài.
Kết quả xét nghiệm chức năng thận có ý nghĩa gì?
Kết quả sẽ cho biết thận của bạn có đang hoạt động tốt hay không. Hầu hết các xét nghiệm chức năng thận đều chú trọng vào hai chỉ số: mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) và tỷ lệ albumin/creatinine niệu (uACR).
Mức lọc cầu thận ước tính (eGFR)
Các bác sĩ tính chỉ số eGFR của bạn bằng số ml máu được lọc sạch mỗi phút tính theo diện tích bề mặt cơ thể. Đối với người lớn, chỉ số eGFR bình thường là khoảng 100 hoặc cao hơn. Chỉ số eGFR dao động từ 60 đến 100 cho thấy thận bạn bị tổn thương nhẹ nhưng vẫn có thể tiếp tục hoạt động tốt. Chỉ số eGFR dưới 60 có thể cảnh báo nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính (CKD).
Chỉ số eGFR theo độ tuổi như thế nào là hợp lý?
Chỉ số eGFR của bạn sẽ giảm dần khi bạn già đi. Đây là một quá trình hoàn toàn tự nhiên, ngay cả khi bạn không hề mắc bệnh thận mạn tính. Dưới đây là mức eGFR trung bình theo từng nhóm tuổi:
| Tuổi (Năm) | Mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) |
| 20-29 | 116 |
| 30-39 | 107 |
| 40-49 | 99 |
| 50-59 | 93 |
| 60-69 | 85 |
| Trên 70 | 75 |
Tỷ lệ albumin/creatinine niệu (uACR)
Chỉ số uACR đo lượng albumin và creatinine có trong nước tiểu của bạn. Bác sỹ sẽ tính toán tỷ lệ nồng độ albumin và creatinine theo đơn vị miligam trên gam (mg/g). Chỉ số uACR ở mức bình thường thường là dưới 30 mg/g.
Hình 2. Các giai đoạn của bệnh thận mãn tính. Nguồn: Early stage chronic kidney disease (CKD) | Kidney Care UK
Mức uACR bao nhiêu thì cảnh báo nguy cơ suy thận?
Chỉ số uACR từ 300 mg/g trở lên đồng nghĩa với việc bạn đang có nguy cơ suy thận rất cao. Ngoài ra bạn còn có nguy cơ cao hơn bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Khi nào nhận được kết quả xét nghiệm?
Thời gian trả kết quả xét nghiệm có thể sẽ thay đổi tùy trường hợp. Đôi khi, bác sĩ sẽ giải thích kết quả xét nghiệm cho bạn ngay trong ngày. Cũng có trường hợp, mẫu bệnh phẩm của bạn sẽ được gửi đến phòng xét nghiệm chuyên sâu và bạn sẽ nhận được kết quả này sau vài ngày.
Nếu kết quả xét nghiệm cho thấy bị mắc bệnh thận giai đoạn sớm thì sao?
Nếu kết quả xét nghiệm phát hiện ra dấu hiệu của bệnh thận ở giai đoạn sớm, bác sĩ sẽ tiếp tục theo dõi và tư vấn cho bạn các phác đồ điều trị tiếp theo như kê thuốc hạ huyết áp để kiểm soát tình trạng tăng huyết áp hoặc chuyển bạn đến một bác sĩ chuyên khoa về thận để chẩn đoán và điều trị chuyên sâu hơn.
Nếu kết quả xét nghiệm có điểm gì đó bất thường, bác sĩ nhiều khả năng sẽ chỉ định bạn làm các xét nghiệm chức năng thận thường xuyên hơn. Việc làm xét nghiệm định kỳ sẽ giúp bác sĩ theo dõi chặt chẽ sức khỏe của bạn và phát hiện sớm được các bệnh lý tiềm ẩn.
Khi nào cần liên hệ với bác sĩ?
Nếu bạn đang mắc bệnh thận mạn tính hoặc có nguy cơ cao mắc bệnh này, hãy gọi ngay cho bác sĩ nếu gặp bất kỳ triệu chứng nào sau đây:
· Đi tiểu nhiều hơn bình thường;
· Tiểu ra máu;
· Nước tiểu sủi bọt;
· Suy nhược cơ thể nghiêm trọng;
· Co thắt cơ hoặc chuột rút;
· Buồn nôn hoặc nôn;
· Khó thở;
· Sưng phù, đặc biệt ở bàn tay, bàn chân hoặc mắt cá chân.
Uống nhiều nước có làm giảm nồng độ creatinine không?
Việc uống nhiều nước ngay trước khi lấy máu có thể làm giảm nồng độ creatinine của bạn trong một khoảng thời gian ngắn. Tuy nhiên, cần lưu ý là cách này chỉ làm thay đổi kết quả xét nghiệm máu một cách tạm thời. Uống nhiều nước không thể đảo ngược tình trạng tổn thương thận hay mang lại lợi ích lâu dài cho việc hạ nồng độ creatinine.
Nếu bạn đang ở giai đoạn đầu của bệnh thận mạn tính, bạn nên phối hợp cùng với bác sĩ chuyên khoa thận cũng như chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng một chế độ ăn uống khoa học và an toàn cho thận.
Lưu ý
Các xét nghiệm chức năng thận đôi khi có thể gây ra chút khó chịu hoặc lo lắng. Tuy nhiên, đây là những công cụ rất hiệu quả trong việc kiểm tra sức khỏe thận cũng như hỗ trợ các bác sĩ chẩn đoán chính xác các bệnh lý liên quan. Bạn sẽ chỉ cảm thấy hơi nhói một chút khi lấy máu, và toàn bộ quá trình này chỉ diễn ra trong vài phút.
Xét nghiệm nước tiểu là phương pháp không xâm lấn và bạn hoàn toàn có thể tự lấy mẫu trong sự thoải mái tại nhà. Nếu bạn thấy ngại khi nộp lại mẫu bệnh phẩm cho nhân viên y tế, bạn có thể cho lọ đựng vào một chiếc túi nhỏ trước khi nộp. Hãy trao đổi với nhân viên y tế nếu bạn có bất kỳ thắc mắc hay lo lắng nào.
Nguồn: Cleveland Clinic https://my.clevelandclinic.org/
Đường dẫn: https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/21659-kidney-function-tests
Biên dịch: CNh.XN. Nguyễn Hùng Anh, Khoa Xét nghiệm, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng, Phòng HTQT-NCKH
