Nồng độ AFP thường cao ở thai nhi, nhưng sẽ giảm xuống rất thấp sau khi sinh. Trẻ em khỏe mạnh và người lớn không mang thai thường có nồng độ AFP trong máu rất thấp.
Ở người không có thai, AFP chủ yếu được đo như một dấu ấn ung thư. Dấu ấn ung thư là các chất do tế bào ung thư hoặc tế bào bình thường tiết ra khi phản ứng với bệnh ung thư. Nồng độ AFP cao có thể là dấu hiệu của bệnh ung thư ở:
- Gan (ung thư biểu mô tế bào gan).
- Buồng trứng (khối u tế bào mầm).
- Tinh hoàn (khối u tế bào mầm không tinh).
Tuy nhiên, một số người mắc ung thư gan, ung thư buồng trứng hoặc ung thư tinh hoàn vẫn có thể có nồng độ AFP bình thường. Lý do là vì không phải khối u nào cũng sản xuất ra lượng lớn dấu ấn này. Nồng độ AFP cao cũng có thể do các bệnh lý lành tính ảnh hưởng đến gan, chẳng hạn như:
- Xơ gan (hình thành sẹo ở gan).
- Nhiễm viêm gan B hoặc viêm gan C mạn tính.
- Các bệnh lý về gan khác.
Vì nồng độ AFP cao không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc mắc bệnh ung thư, nên bác sĩ sẽ không chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm AFP đơn thuần để sàng lọc hay chẩn đoán ung thư.
Hình 1: Tổng quan về xét nghiệm AFP. Nguồn: MedlinePlus
Xét nghiệm này được dùng để làm gì?
Dù không thể dùng xét nghiệm dấu ấn ung thư AFP đơn thuần để sàng lọc hay chẩn đoán ung thư nhưng chúng có thể được kết hợp cùng các xét nghiệm dấu ấn và chẩn đoán hình ảnh khác, chẳng hạn như:
- Siêu âm: Phương pháp sử dụng sóng âm để tạo ra hình ảnh của các cơ quan, mô và các cấu trúc khác bên trong cơ thể.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT): Phương pháp sử dụng thiết bị đặc biệt dùng tia X để tạo ra các hình ảnh mặt cắt ngang của cơ thể.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): Phương pháp sử dụng từ trường mạnh và sóng vô tuyến để quan sát các cơ quan và cấu trúc bên trong cơ thể.
- Xét nghiệm PIVKA-II: XN này đo một loại protein trong máu có thể tăng lên khi gan hoạt động kém. Nồng độ PIVKA-II cao, có thể cho thấy gan đang gặp khó khăn trong việc sản xuất các yếu tố đông máu bình thường. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm này cùng với xét nghiệm AFP để giúp phát hiện ung thư gan (HCC).
- Xét nghiệm AFP-L3%: Đo một loại AFP đặc hiệu được gọi là L3. Xét nghiệm này so sánh tỷ lệ L3 với tổng lượng AFP trong máu của bạn. Nếu tỷ lệ L3 tăng lên, nghĩa là bạn có nguy cơ cao phát triển thành ung thư gan (HCC). Bác sĩ thường dùng xét nghiệm này để kiểm tra nguy cơ ung thư gan ở những người mắc bệnh gan mạn tính.
Xét nghiệm dấu ấn ung thư AFP cũng có thể được dùng để:
- Theo dõi một số loại ung thư và quá trình điều trị. Nồng độ AFP thường tăng lên khi khối u phát triển và giảm đi khi khối u teo lại. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm định kỳ trong quá trình điều trị để kiểm tra mức độ đáp ứng của phác đồ.
- Hỗ trợ tiên lượng (dự đoán tiến triển ung thư theo thời gian). Nồng độ AFP giúp bác sĩ nắm được ung thư của bạn đang ở giai đoạn nào, tốc độ phát triển ra sao và khả năng đáp ứng với điều trị như thế nào.
- Kiểm tra ung thư có tái phát sau điều trị hay không. Đôi khi nồng độ AFP sẽ tăng lên trước khi xuất hiện các triệu chứng lâm sàng, do đó bác sĩ có thể dùng xét nghiệm này để kiểm tra nguy cơ bệnh tái phát.
- Theo dõi các bệnh gan mạn tính. Ở những người bị xơ gan hoặc viêm gan B, C mạn tính, xét nghiệm AFP có thể được tiến hành định kỳ 6 tháng một lần kết hợp với siêu âm gan để giúp phát hiện sớm ung thư gan.
Tại sao cần làm xét nghiệm dấu ấn ung thư AFP?
Bạn có thể cần được làm xét nghiệm này nếu:
- Đã được chẩn đoán mắc ung thư gan, ung thư buồng trứng hoặc ung thư tinh hoàn.
- Đang điều trị một bệnh ung thư mà bệnh này gây tăng cao nồng độ AFP. Việc đo nồng độ AFP sẽ cho thấy phác đồ điều trị của bạn có đang mang lại hiệu quả hay không.
- Đã hoàn tất quá trình điều trị một bệnh ung thư từng làm tăng nồng độ AFP. Bạn có thể cần làm xét nghiệm AFP định kỳ để kiểm tra xem ung thư có quay trở lại không.
Nếu bạn bị viêm gan mạn tính hoặc xơ gan, nguy cơ phát triển thành ung thư gan của bạn sẽ cao hơn. Nồng độ AFP rất cao hoặc tăng cao đột ngột có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của ung thư gan.
Chính vì vậy, một số bác sĩ vẫn chỉ định xét nghiệm dấu ấn ung thư AFP kết hợp cùng các xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh khác để theo dõi nguy cơ ung thư gan.
Bác sĩ cũng có thể chỉ định làm xét nghiệm này nếu bạn có các triệu chứng của ung thư gan hoặc ung thư tế bào mầm, chẳng hạn như đau hoặc trướng bụng, vàng da (vàng da và mắt), hoặc có khối u, sưng nề ở tinh hoàn.
Quá trình xét nghiệm diễn ra như thế nào?
Nhân viên y tế sẽ lấy mẫu máu tĩnh mạch trên cánh tay của bạn bằng một chiếc kim nhỏ. Sau khi đưa kim vào, một lượng nhỏ máu sẽ được thu thập vào ống xét nghiệm.
Bạn có thể cảm thấy hơi nhói một chút khi kim đâm vào hoặc rút ra. Quá trình này thường mất chưa tới 5 phút.
Cần chuẩn bị gì trước khi làm xét nghiệm
Bạn không cần phải chuẩn bị gì đặc biệt trước khi làm xét nghiệm dấu ấn ung thư AFP.
Xét nghiệm này có nguy cơ gì không?
Có rất ít rủi ro khi thực hiện một xét nghiệm máu. Bạn có thể bị đau nhẹ hoặc bầm tím tại vị trí đâm kim, nhưng hầu hết các triệu chứng này sẽ nhanh chóng biến mất.
Hình 2: Kết quả xét nghiệm AFP. Nguồn: MedlinePlus
Ý nghĩa kết quả xét nghiệm
Nếu bạn chưa từng được chẩn đoán mắc bệnh ung thư, kết quả xét nghiệm sẽ cho thấy:
- Nồng độ AFP cao có thể là dấu hiệu của ung thư gan, buồng trứng hoặc tinh hoàn. Tuy nhiên, nó cũng có thể là dấu hiệu của tổn thương gan hoặc các bệnh lý về gan không phải ung thư. Ít gặp hơn, nồng độ AFP cao có thể là dấu hiệu của các bệnh ung thư khác, bao gồm ung thư hạch (lymphoma) hoặc ung thư phổi. Bác sĩ sẽ xem xét tiền sử bệnh lý của bạn cùng với các kết quả xét nghiệm khác để đưa ra chẩn đoán chính xác.
- Nồng độ AFP bình thường đồng nghĩa với việc bạn ít có khả năng mắc các loại ung thư gây tăng AFP. Tuy nhiên, cũng không thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ ung thư, vì một số người mắc bệnh nhưng nồng độ AFP vẫn ở mức bình thường.
Nếu bạn đang được điều trị một bệnh ung thư có làm tăng nồng độ AFP, bạn có thể sẽ được chỉ định xét nghiệm này nhiều lần trong suốt quá trình chữa trị. Bác sĩ sẽ theo dõi tất cả các kết quả xét nghiệm để xem sự thay đổi của chúng theo thời gian. Nếu kết quả cho thấy:
- Nồng độ AFP của bạn đang tăng lên: Có thể phác đồ điều trị không mang lại hiệu quả.
- Nồng độ AFP của bạn đang giảm đi: Có thể phác đồ điều trị đang tiến triển tốt.
- Nồng độ AFP của bạn giữ nguyên: Có thể bệnh đang ổn định, không tốt lên cũng không xấu đi.
Nếu bạn đã hoàn thành quá trình điều trị một bệnh ung thư mà bệnh này làm tăng nồng độ AFP và kết quả xét nghiệm hiện tại cho thấy:
- Không bình thường: Có thể vẫn còn sót lại tế bào ung thư trong cơ thể bạn.
- Cao hơn so với thời điểm ngay sau khi kết thúc điều trị: Có thể khối u đang phát triển trở lại.
Nếu bạn mắc bệnh gan mạn tính mà không phải ung thư, bạn có thể cần làm thêm các xét nghiệm khác để kiểm tra ung thư gan nếu kết quả cho thấy nồng độ AFP tăng đột biến hoặc ở mức rất cao.
Hãy trao đổi với bác sĩ để hiểu rõ ý nghĩa kết quả xét nghiệm đối với tình trạng sức khỏe của bạn.
Lưu ý thêm về xét nghiệm dấu ấn ung thư AFP
Bạn có thể đã từng nghe đến một loại xét nghiệm AFP khác thường được sử dụng trong thai kỳ. Xét nghiệm này đo lượng AFP toàn phần trong máu, nhưng nó không phải là xét nghiệm dấu ấn ung thư. Nó được dùng để tầm soát nguy cơ mắc một số dị tật bẩm sinh ở thai nhi.
Nguồn: Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (MedlinePlus) https://medlineplus.gov/
Đường dẫn: https://medlineplus.gov/lab-tests/alpha-fetoprotein-afp-tumor-marker-test/
Biên dịch: CNhXN. Nguyễn Hùng Anh, Khoa Xét nghiệm, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng, Phòng HTQT-NCKH, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
