Hình 1: Tổng quan và ứng dụng lâm sàng của CEA. Nguồn MedlinePlus
Tuy nhiên nếu xuất hiện ở người trưởng thành, CEA có thể là một dấu ấn ung thư - là chất do tế bào ung thư hoặc tế bào bình thường tiết ra khi phản ứng với bệnh ung thư. Các loại ung thư có thể làm tăng CEA bao gồm:
- Đại trực tràng.
- Tuyến tiền liệt.
- Buồng trứng.
- Phổi.
-Tuyến giáp.
- Gan.
- Tụy.
- Vú.
Tuy nhiên, một số bệnh lý lành tính không ung thư cũng có thể làm tăng CEA, bao gồm:
- Viêm, loét dạ dày.
- Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
- Bệnh lý về gan như xơ gan, sỏi mật, gan nhiễm mỡ.
- Viêm túi thừa.
- Tiểu đường.
- Bệnh tự miễn hoặc viêm nhiễm (như bệnh Crohn).
Hầu hết các xét nghiệm CEA đều được thực hiện trên mẫu máu. Đôi khi, xét nghiệm có thể dùng mẫu dịch từ cột sống, lồng ngực hoặc ổ bụng, nhưng việc này ít phổ biến hơn.
XÉT NGHIỆM NÀY ĐƯỢC DÙNG ĐỂ LÀM GÌ?
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm CEA cùng các xét nghiệm khác để:
- Tiên lượng bệnh: Ngay sau khi có chẩn đoán ung thư, bác sĩ sẽ dùng nồng độ CEA kết hợp cùng các yếu tố khác như giai đoạn ung thư để dự đoán mức độ tiến triển của bệnh qua thời gian.
- Đánh giá hiệu quả điều trị: nếu nồng độ CEA giảm dần chứng tỏ bệnh đang đáp ứng tốt với phác đồ điều trị ung thư.
- Kiểm tra nguy cơ tái phát: Nếu nồng độ CEA tăng trở lại sau khi đã kết thúc điều trị, điều đó có nghĩa ung thư có thể đã quay lại.
Xét nghiệm CEA không dùng để sàng lọc hay chẩn đoán xác định ung thư vì:
- Người bệnh có thể có kết quả CEA bình thường mặc dù đang mắc một loại ung thư có thể gây tăng CEA.
- Có nhiều bệnh lý khác ngoài ung thư cũng làm tăng chỉ số này.
TẠI SAO CẦN LÀM XÉT NGHIỆM CEA?
Xét nghiệm CEA chủ yếu dành cho bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc các loại ung thư có làm tăng chỉ số này, phổ biến nhất là ung thư đại trực tràng.
Nếu được chẩn đoán mắc loại ung thư làm tăng CEA, bạn có thể cần làm xét nghiệm CEA khi:
- Trước khi điều trị: Giúp người bệnh và bác sĩ đánh giá mức độ nghiêm trọng của bệnh ung thư và chọn phác đồ phù hợp, đồng thời làm cơ sở để so sánh kết quả nồng độ CEA trước và sau điều trị.
- Trong quá trình điều trị: Để theo dõi mức độ đáp ứng với phác đồ điều trị.
- Sau điều trị: Để kiểm tra nguy cơ tái phát. Tùy thuộc vào loại và giai đoạn của ung thư, người bệnh có thể cần xét nghiệm định kỳ 3-6 tháng/lần trong 5 năm đầu sau điều trị.
Hình 2: Quy trình và ý nghĩa kết quả xét nghiệm CEA. Nguồn: MedlinePlus.
QUÁ TRÌNH XÉT NGHIỆM DIỄN RA NHƯ THẾ NÀO?
-CEA thường được đo trên mẫu bệnh phẩm là máu. Nhân viên y tế sẽ dùng một chiếc kim nhỏ để lấy máu tĩnh mạch từ tay của bạn, sau đó máu sẽ được cho vào trong ống nghiệm.
-Bạn có thể thấy hơi nhói khi kim được đâm vào hoặc rút ra. Toàn bộ quá trình thường diễn ra trong vòng 5 phút.
-Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ cần kiểm tra nồng độ CEA trong các dịch cơ thể khác như dịch não tủy hoặc dịch màng bụng. Lúc này, nhân viên y tế sẽ dùng một chiếc kim mảnh để hút một lượng dịch nhỏ. Bạn có thể sẽ được gây tê trước khi thực hiện thủ thuật để không bị đau.
CẦN CHUẨN BỊ GÌ TRƯỚC KHI LÀM XÉT NGHIỆM?
-Nếu hút thuốc, bạn có thể cần ngừng một thời gian trước khi làm xét nghiệm vì việc hút thuốc làm tăng nồng độ CEA. Tùy vào loại xét nghiệm được chỉ định, bác sĩ sẽ có những hướng dẫn chuẩn bị cụ thể.
-Đối với xét nghiệm CEA máu, bạn thường không cần phải chuẩn bị gì.
-Nếu được chỉ định chọc dịch màng bụng hoặc dịch não tủy, bạn có thể được yêu cầu đi tiểu tiện và đại tiện trước khi tiến hành thủ thuật.
XÉT NGHIỆM NÀY CÓ NGUY CƠ GÌ?
-Xét nghiệm CEA máu có rất ít nguy cơ. Bạn có thể bị đau nhẹ hoặc bầm tím tại chỗ lấy máu, nhưng hầu hết các triệu chứng sẽ nhanh chóng biến mất.
-Việc được chỉ định lấy dịch não tủy cũng có rất ít nguy cơ. Bạn có thể thấy hơi nhói hoặc tức nhẹ khi kim được đâm vào. Sau thủ thuật, lưng có thể thấy đau, sưng hoặc bị rỉ máu nhẹ tại chỗ kim đâm. Có thể bị đau đầu kéo dài từ vài giờ đến một tuần hoặc hơn. Bác sĩ sẽ hướng dẫn cách giảm đau cho bạn.
-Nếu được chỉ định thủ thuật lấy dịch màng bụng, bạn có thể cảm thấy hơi chóng mặt sau đó. Có một rủi ro rất nhỏ là kim đâm vào và làm tổn thương ruột hoặc bàng quang, gây chảy máu hoặc nhiễm trùng.
Ý NGHĨA KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM
Bác sĩ sẽ tổng hợp kết quả CEA cùng việc thăm khám và kết quả các xét nghiệm khác để đánh giá tình trạng của bạn. Hãy trao đổi trực tiếp để hiểu rõ hơn về ý nghĩa của kết quả đối với sức khỏe và quá trình điều trị.
Nhìn chung, nếu được chỉ định xét nghiệm trước khi bắt đầu điều trị:
- Kết quả nồng độ CEA ở mức thấp: Khối u có thể còn nhỏ và chưa di căn. Tuy nhiên, do một số loại ung thư không làm tăng nhiều nồng độ CEA nên bác sĩ vẫn có thể chỉ định thêm các xét nghiệm khác để đánh giá tình trạng bệnh cũng như liệu ung thư đã di căn hay chưa.
- Kết quả nồng độ CEA ở mức cao: Có thể khối u đã lớn hoặc đã di căn. Cần làm thêm các xét nghiệm khác để khẳng định mức độ nghiêm trọng của ung thư.
Nếu xét nghiệm dùng để theo dõi trong hoặc sau quá trình điều trị, bác sĩ sẽ so sánh kết quả CEA hiện tại với trước đây:
- CEA giảm dần thường cho thấy việc điều trị đang có hiệu quả tốt.
- CEA tăng hoặc giữ ở mức cao có thể cho thấy việc điều trị kém hiệu quả. Ví dụ, nếu bạn đã được phẫu thuật ung thư đại trực tràng, nồng độ CEA cao cho thấy có thể khối u chưa được cắt bỏ triệt để hoặc ung thư đang phát triển lại.
- CEA giảm sau điều trị nhưng sau đó lại tăng lên có thể cho thấy dấu hiệu ung thư tái phát.
Nồng độ CEA duy trì ở mức cao hoặc tăng sau điều trị không phải lúc nào cũng do phác đồ thất bại hay ung thư tiến triển. Nếu CEA không giảm, bác sĩ thường sẽ chỉ định thêm các xét nghiệm khác để tìm nguyên nhân chính xác.
Các phòng xét nghiệm khác nhau có thể dùng các phương pháp đo CEA khác nhau, điều đó có thể ảnh hưởng đến kết quả. Tốt nhất là bạn nên theo dõi bằng một phương pháp duy nhất, tại cùng một cơ sở y tế để bác sĩ dễ dàng so sánh các chỉ số theo thời gian.
__________________________________________________
Nguồn: Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (MedlinePlus) https://medlineplus.gov/
Đường dẫn: https://medlineplus.gov/lab-tests/cea-test/
Biên dịch: CNh.XN. Nguyễn Hùng Anh, Khoa Xét nghiệm, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng, Phòng HTQT-NCKH, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Duyệt chuyên môn: BSCKII. Võ Quốc Hoàn – Phó Trưởng phòng Kế hoạch tổng hợp
