Tại sao cần thực hiện xét nghiệm này?
Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu là một xét nghiệm phổ biến được thực hiện vì một số lý do như:
· Kiểm tra sức khỏe tổng quát. Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu có thể là một phần của quy trình khám sức khỏe định kỳ, khám thai hoặc chuẩn bị trước phẫu thuật. Nó cũng có thể được dùng để tầm soát nhiều loại bệnh lý khác nhau (như đái tháo đường, bệnh thận hoặc bệnh gan) khi bạn nhập viện.
· Chẩn đoán một tình trạng bệnh lý. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu nếu bạn bị đau bụng, đau lưng, tiểu nhiều lần hoặc tiểu buốt, tiểu ra máu, hoặc gặp các vấn đề khác về tiết niệu. Xét nghiệm này có thể hỗ trợ chẩn đoán nguyên nhân gây ra các dấu hiệu và triệu chứng đó.
· Theo dõi một tình trạng bệnh lý. Nếu bạn đã được chẩn đoán mắc một bệnh lý nào đó (như bệnh thận hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu), bác sĩ có thể khuyên bạn nên xét nghiệm nước tiểu thường xuyên để theo dõi tình trạng bệnh và quá trình điều trị.
Một số xét nghiệm khác, chẳng hạn như xét nghiệm thử thai và tầm soát ma túy, có thể cũng sử dụng mẫu nước tiểu; tuy nhiên các xét nghiệm này kiểm tra những thành phần không bao gồm trong xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu thông thường.
Cần chuẩn bị những gì trước khi xét nghiệm?
Nếu bạn chỉ thực hiện mỗi xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu, bạn vẫn có thể ăn uống bình thường trước khi làm xét nghiệm. Nếu được chỉ định làm thêm các xét nghiệm khác, có thể bạn sẽ cần phải nhịn ăn. Nhân viên y tế sẽ đưa ra các hướng dẫn cụ thể cho bạn.
Có nhiều loại thuốc, bao gồm cả thuốc không kê đơn và thực phẩm chức năng, có thể sẽ làm thay đổi kết quả xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu. Trước khi làm xét nghiệm, hãy báo cho bác sĩ biết về các loại thuốc, vitamin hoặc thực phẩm chức năng mà bạn đang sử dụng.
Quy trình thực hiện
Bạn có thể tự lấy mẫu nước tiểu tại nhà hoặc tại cơ sở y tế. Nhân viên y tế sẽ cung cấp sẵn cho bạn các lọ để đựng mẫu nước tiểu. Bác sĩ có thể yêu cầu bạn lấy mẫu tại nhà ngay khi vừa ngủ dậy vào buổi sáng, vì lúc này nước tiểu thường cô đặc hơn.
Có thể bạn sẽ được hướng dẫn lấy mẫu nước tiểu giữa dòng theo phương pháp lấy mẫu sạch. Phương pháp này bao gồm các bước sau:
· Vệ sinh lỗ niệu đạo. Phụ nữ nên vạch hai môi âm hộ và lau sạch từ trước ra sau. Nam giới nên lau sạch phần đầu dương vật.
· Bắt đầu đi tiểu vào bồn cầu.
· Đưa lọ đựng mẫu vào hứng lấy dòng nước tiểu.
· Hứng ít nhất từ 30 đến 60 ml nước tiểu vào lọ đựng mẫu.
· Tiếp tục đi tiểu phần còn lại vào bồn cầu.
· Giao lại mẫu nước tiểu theo chỉ dẫn của nhân viên y tế.
· Nếu bạn không thể mang mẫu nước tiểu đến khu vực nhận mẫu trong vòng 60 phút sau khi lấy, hãy bảo quản mẫu trong tủ lạnh trừ khi có chỉ định khác từ bác sĩ.
Trong một số trường hợp cần thiết, nhân viên y tế có thể đưa một ống mềm, nhỏ (ống thông tiểu) qua lỗ niệu đạo vào bàng quang để lấy mẫu nước tiểu.
Mẫu nước tiểu sau đó sẽ được gửi đến phòng xét nghiệm để phân tích. Bạn có thể quay về các hoạt động sinh hoạt bình thường ngay lập tức.
Kết quả
Đối với xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu, mẫu nước tiểu của bạn sẽ được đánh giá theo 3 phương pháp: Đánh giá cảm quan, thử bằng que nhúng (dipstick) và kiểm tra dưới kính hiển vi.
Đánh giá cảm quan
Kỹ thuật viên xét nghiệm sẽ đánh giá cảm quan mẫu nước tiểu. Bình thường, nước tiểu sẽ trong suốt. Nước tiểu bị đục hoặc có mùi lạ có thể là dấu hiệu cảnh báo một vấn đề nào đó, chẳng hạn như nhiễm trùng. Sự hiện diện của protein có thể làm cho nước tiểu bị sủi bọt.
Nước tiểu có thể có màu đỏ hoặc nâu nếu có máu lẫn vào. Màu sắc của nước tiểu cũng có thể bị ảnh hưởng bởi những thực phẩm bạn vừa ăn hoặc một số loại thuốc bạn đang sử dụng. Ví dụ, việc ăn củ dền hoặc lá đại hoàng có thể làm nước tiểu của bạn chuyển sang màu đỏ.
Hình 1: Màu sắc nước tiểu. Nguồn: https://dhanbadurologist.com/urine-what-color-and-smell-say-about-your-health/
Xét nghiệm bằng que thử
Một que thử – là một thanh nhựa mỏng có gắn các dải hóa chất – sẽ được nhúng vào mẫu nước tiểu. Các dải hóa chất này sẽ đổi màu nếu phát hiện được sự tồn tại của một số chất nhất định hoặc nếu nồng độ của chúng cao hơn mức bình thường. Xét nghiệm bằng que thử giúp kiểm tra:
· Độ axit (pH). Chỉ số pH cho biết lượng axit có trong nước tiểu và có thể phản ánh các rối loạn về thận hoặc đường tiết niệu.
· Tỷ trọng. Chỉ số này cho biết nồng độ các loại cặn trong nước tiểu của bạn. Tỷ trọng cao thường là hậu quả của việc bạn không uống đủ nước.
Hình 2: Que thử trong xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu.
· Protein. Việc xuất hiện một lượng protein nhỏ trong nước tiểu là hoàn toàn bình thường. Mức protein trong nước tiểu tăng nhẹ thường không gây lo ngại, nhưng nếu tăng quá nhiều thì có thể là dấu hiệu của bệnh thận.
· Đường. Bình thường, hàm lượng đường (glucose) trong nước tiểu rất thấp để có thể phát hiện được. Nếu phát hiện ra có đường trong nước tiểu, bạn thường sẽ được yêu cầu làm thêm xét nghiệm để theo dõi đái tháo đường.
· Ketone. Tương tự như đường, việc phát hiện ra bất kỳ lượng ketone nào trong nước tiểu cũng có thể là dấu hiệu của bệnh đái tháo đường và cần được làm thêm các xét nghiệm chuyên sâu.
· Bilirubin. Bilirubin là sản phẩm của quá trình phân hủy hồng cầu. Thông thường, bilirubin được máu vận chuyển đến gan, tại đây nó sẽ được đào thải và trở thành một phần của dịch mật. Sự xuất hiện của bilirubin trong nước tiểu có thể cho thấy có tình trạng tổn thương gan hoặc bệnh lý ở gan.
· Dấu hiệu nhiễm trùng. Sự có mặt của nitrite hoặc leukocyte esterase (một enzyme giải phóng bởi bạch cầu) trong nước tiểu đều có thể cho thấy tình trạng nhiễm trùng đường tiết niệu.
· Máu. Nếu có máu trong nước tiểu, bạn cần phải làm thêm các xét nghiệm bổ sung. Đây có thể là dấu hiệu của tình trạng tổn thương thận, nhiễm trùng, sỏi thận hoặc sỏi bàng quang, ung thư thận hoặc bàng quang, hay các chứng rối loạn về máu.
Kiểm tra dưới kính hiển vi
Đôi khi được thực hiện như một phần của xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu, kỹ thuật này bao gồm việc nhỏ một vài giọt nước tiểu cô đặc (nước tiểu đã được quay trong máy ly tâm) và quan sát dưới kính hiển vi. Nếu bất kỳ chỉ số nào sau đây cao hơn mức bình thường, bạn có thể sẽ phải làm thêm xét nghiệm:
· Bạch cầu: Có thể là dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng.
· Hồng cầu: Có thể là dấu hiệu của bệnh thận, một chứng rối loạn máu hoặc một bệnh lý tiềm ẩn khác, chẳng hạn như ung thư bàng quang.
· Vi khuẩn, nấm men hoặc ký sinh trùng: có thể cho thấy tình trạng nhiễm trùng.
· Trụ niệu – các khối protein hình trụ – có thể là hậu quả của các rối loạn về thận.
· Tinh thể: hình thành từ các hóa chất trong nước tiểu, có thể là dấu hiệu của sỏi thận.
Cần lưu ý rằng, chỉ riêng xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu thường không đủ để đưa ra một chẩn đoán xác định. Tùy thuộc vào lý do bác sĩ chỉ định xét nghiệm, bạn có thể cần phải tiếp tục theo dõi nếu có kết quả bất thường. Việc kết hợp đánh giá kết quả xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu với các xét nghiệm khác sẽ giúp bác sĩ quyết định các bước can thiệp tiếp theo.
Ngoài ra, việc nhận được kết quả xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu bình thường không đảm bảo rằng bạn không mắc bệnh. Nguyên nhân là do có thể còn quá sớm để phát hiện bệnh, hoặc do nước tiểu của bạn quá loãng. Nếu bạn vẫn còn các dấu hiệu và triệu chứng khó chịu, hãy báo lại ngay cho bác sĩ. Để biết chính xác kết quả xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu của mình có ý nghĩa gì, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ của bạn.
Nguồn: Mayo Clinic https://www.mayoclinic.org/
Đường dẫn: https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/urinalysis/about/pac-20384907
Biên dịch: CNh.XN. Nguyễn Hùng Anh, Khoa Xét nghiệm, Bệnh viện Ung Bướu Hà Nội
Hiệu đính: ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng, Phòng HTQT-NCKH
