Xơ hóa do xạ trị là gì?
Xơ hóa do xạ trị là tình trạng các mô trong cơ thể bị tổn thương, trở nên cứng hoặc hình thành sẹo sau khi điều trị bằng xạ trị. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến cơ, gân, dây chằng, da và các mô khác nằm trong vùng đã được chiếu xạ. Hậu quả là vùng điều trị có thể bị giảm khả năng cử động, kèm theo cảm giác đau hoặc căng cứng. Xơ hóa do xạ trị thường không xuất hiện ngay sau khi kết thúc điều trị. Các triệu chứng có thể xuất hiện sau vài tháng, thậm chí nhiều năm sau khi hoàn thành xạ trị.
Xơ hóa do xạ trị là một tác dụng phụ khá thường gặp ở người bệnh điều trị ung thư vú và ung thư vùng đầu – cổ. Các nghiên cứu cho thấy có tới 75% người bệnh có thể xuất hiện tình trạng xơ hóa mức độ vừa đến nặng sau xạ trị.
Mặc dù hiện nay chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn xơ hóa do xạ trị, nhưng tình trạng này có thể được cải thiện hiệu quả bằng vật lý trị liệu và phục hồi chức năng. Điều trị đúng cách giúp giảm đau, giảm cảm giác căng cứng, cải thiện khả năng vận động và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Nguyên nhân gây xơ hóa do xạ trị
Hiện nay, các nhà khoa học vẫn chưa biết chính xác vì sao xơ hóa do xạ trị xảy ra.
Giải thích được chấp nhận nhiều nhất là: xạ trị giúp tiêu diệt tế bào ung thư, nhưng đồng thời cũng có thể làm tổn thương một số tế bào lành trong vùng điều trị. Khi các tế bào lành bị tổn thương, cơ thể sẽ khởi động quá trình viêm và tự sửa chữa để phục hồi mô. Trong quá trình này, cơ thể đôi khi tạo ra quá nhiều collagen và mô sẹo. Điều này khiến mô tại vùng xạ trị trở nên dày hơn, cứng hơn, kém đàn hồi và có cảm giác căng tức.
Nguy cơ bị xơ hóa do xạ trị sẽ cao hơn ở những người:
ü Được điều trị với liều xạ cao.
ü Có thời gian điều trị kéo dài.
ü Có yếu tố di truyền, vì một số người có cơ địa dễ hình thành mô sẹo nhiều hơn những người khác.
Xơ hóa do xạ trị được chẩn đoán như thế nào?
Bác sĩ sẽ hỏi về quá trình xạ trị của bạn, bao gồm thời điểm điều trị, liều xạ và những triệu chứng bạn đang gặp phải. Sau đó, bác sĩ sẽ khám vùng đã được xạ trị để đánh giá xem mô có bị dày lên, căng cứng hoặc hạn chế cử động hay không.
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) để đánh giá những thay đổi của mô tại vùng đã xạ trị và hỗ trợ chẩn đoán. Sau khi được chẩn đoán mắc xơ hóa do xạ trị, bạn thường sẽ được giới thiệu đến chuyên gia vật lý trị liệu hoặc phục hồi chức năng.
Hình 1. Sẹo sau phẫu thuật ung thư vú – vị trí thường xuất hiện xơ hóa và co kéo sau điều trị.
Triệu chứng của xơ hóa do xạ trị
Xơ hóa do xạ trị có thể gây ra nhiều khó chịu và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Nếu mắc tình trạng này, bạn có thể gặp một hoặc nhiều triệu chứng sau:
- Hạn chế vận động: Mô sẹo làm cho các mô trở nên cứng và kém đàn hồi, khiến việc cử động khó khăn hơn. Bạn có thể cảm thấy cứng khi giơ tay lên cao, xoay người hoặc thực hiện các động tác thường ngày.
- Đau: Vùng đã được xạ trị có thể bị đau, đặc biệt khi cử động. Cơn đau có thể khiến những hoạt động trước đây thực hiện dễ dàng trở nên khó khăn hơn.
- Thay đổi ở da: Da tại vùng xạ trị có thể trở nên dày hơn, cứng hơn hoặc căng hơn so với trước đây.
- Sưng hoặc phù bạch huyết: Xạ trị có thể làm tổn thương các mạch bạch huyết và ảnh hưởng đến quá trình dẫn lưu dịch bạch huyết, làm tăng nguy cơ xuất hiện phù ở vùng điều trị.
- Yếu cơ hoặc nhanh mỏi cơ: Các cơ nằm trong vùng xạ trị có thể giảm sức mạnh hoặc giảm sức bền theo thời gian do tình trạng xơ hóa làm mất tính đàn hồi bình thường của cơ.
- Các triệu chứng khác: Xạ trị có thể ảnh hưởng đến các mô ở sâu hơn, vì vậy một số người bệnh còn có thể gặp các triệu chứng liên quan đến thần kinh như tê bì, châm chích hoặc cảm giác bỏng rát. Nếu xạ trị vùng đầu – cổ, người bệnh có thể bị khàn tiếng hoặc khó nuốt. Nếu xạ trị vùng ngực, có thể xuất hiện cảm giác khó chịu hoặc đau ở thành ngực và vùng xương sườn.
Không phải ai cũng gặp các triệu chứng giống nhau. Một số người chỉ có triệu chứng nhẹ, một số nặng hơn, trong khi có người không có triệu chứng. Các biểu hiện này có thể xuất hiện sau vài tháng hoặc thậm chí nhiều năm sau khi kết thúc xạ trị.
Dấu hiệu sớm của xơ hóa do xạ trị
Ở giai đoạn đầu, bạn có thể gặp các biểu hiện như:
- Cảm giác căng hoặc cứng nhẹ khi cử động.
- Da vùng xạ trị dày hơn hoặc sờ thấy khác so với trước.
- Một số động tác trước đây thực hiện dễ dàng nay trở nên khó hơn.
- Cảm giác khó chịu xuất hiện từng lúc tại vùng đã được xạ trị.
Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, dù chỉ nhẹ, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phục hồi chức năng. Phát hiện và điều trị sớm có thể giúp hạn chế tình trạng xơ hóa tiến triển nặng hơn.
Điều trị xơ hóa do xạ trị
Nếu bạn bị xơ hóa do xạ trị, đừng nghĩ rằng đau, căng cứng hay hạn chế vận động là điều phải chấp nhận sau điều trị ung thư. Có nhiều phương pháp giúp kiểm soát các triệu chứng, cải thiện khả năng vận động và nâng cao chất lượng cuộc sống.
- Các bài tập kéo giãn
- Trị liệu bằng tay
- Chăm sóc da
- Tập luyện thể dục
Hãy cùng tìm hiểu từng phương pháp.
1. Các bài tập kéo giãn
Xơ hóa do xạ trị tạo ra các mô xơ tương tự như mô sẹo. Thực hiện các bài tập kéo giãn nhẹ nhàng giúp cơ và gân duy trì độ mềm dẻo, giảm căng cứng và cải thiện khả năng vận động. Nên tập trung kéo giãn các vùng bị ảnh hưởng như ngực, cổ hoặc vai.
2. Trị liệu bằng tay
Trị liệu bằng tay là phương pháp sử dụng các kỹ thuật bằng tay để tác động lên vùng mô bị xơ hóa. Các kỹ thuật này giúp làm mềm mô xơ, tăng độ đàn hồi của mô và cải thiện khả năng vận động. Các phương pháp thường được sử dụng gồm:
Giải phóng mô mềm (Soft tissue mobilization): Thực hiện các động tác nhẹ nhàng trên da và cơ nhằm làm giảm sự tích tụ của mô xơ, giúp mô mềm mại và linh hoạt hơn.
Giải phóng cân cơ (Myofascial release): Tác động lên lớp cân bao quanh cơ để giảm căng, giúp các cơ và mô xung quanh hoạt động tốt hơn.
Vận động khớp (Joint mobilization): Thực hiện các động tác chuyên biệt để cải thiện tầm vận động của những khớp bị cứng hoặc hạn chế cử động.
Xoa bóp trị liệu (Massage therapy): Giúp tăng lưu thông máu, giảm căng cơ, giảm đau và tạo cảm giác dễ chịu.
Xoa bóp mô sẹo (Scar tissue massage): Xoa bóp nhẹ nhàng vùng mô sẹo nhằm làm mềm mô sẹo, giảm co kéo và cải thiện khả năng vận động của vùng điều trị.
Hình 2. Các bài tập trị liệu – Tác giả: Phan Văn Quân, Khoa Xạ theo yêu cầu, BVUBHN
Các kỹ thuật này có thể được thực hiện bởi chuyên gia vật lý trị liệu hoặc phục hồi chức năng tại cơ sở y tế. Sau khi được hướng dẫn đúng cách, người bệnh cũng có thể tự thực hiện tại nhà. Kết hợp điều trị tại cơ sở y tế với việc tập luyện đều đặn tại nhà, chỉ khoảng 5–10 phút mỗi ngày, có thể mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm xơ hóa và cải thiện chức năng vận động.
3. Chăm sóc da
Chăm sóc da không chỉ quan trọng trong thời gian xạ trị mà còn cần được duy trì sau khi kết thúc điều trị. Trong quá trình xạ trị, da vùng chiếu xạ thường bị tổn thương. Nhiều người bệnh có thể gặp tình trạng đỏ da, phồng rộp, bỏng da hoặc các thay đổi khác kèm theo viêm và tăng nhạy cảm của da. Khi xuất hiện xơ hóa do xạ trị, vùng da và mô dưới da có thể trở nên dày hơn, cứng hơn, đồng thời nhạy cảm hơn với các tác động bên ngoài.
Vì vậy, hãy tiếp tục sử dụng kem dưỡng hoặc sản phẩm chăm sóc da theo hướng dẫn của bác sĩ xạ trị, không chỉ trong thời gian điều trị mà còn trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng sau khi kết thúc xạ trị. Một số người bệnh có thể cần duy trì chăm sóc da trong 1–2 năm để đạt hiệu quả tốt nhất. Khi lựa chọn sản phẩm chăm sóc da, nên tránh các loại có hương liệu hoặc cồn, vì chúng có thể làm khô da, gây kích ứng và khiến các triệu chứng trở nên nặng hơn.
4. Tập luyện đối với xơ hóa do xạ trị
Vận động và tập luyện là một phần quan trọng trong điều trị xơ hóa do xạ trị.
Tập luyện thường xuyên giúp tăng lưu thông máu đến vùng bị ảnh hưởng, cải thiện sức mạnh cơ bắp, giảm căng cứng và duy trì khả năng vận động.
Khi bắt đầu một chương trình tập luyện mới, bạn nên bắt đầu với các bài tập nhẹ và tăng dần cường độ theo khả năng của cơ thể. Tập luyện quá sức có thể làm tăng tình trạng viêm và khiến các triệu chứng xơ hóa trở nên nặng hơn. Chỉ cần thực hiện các bài tập nhẹ nhàng khoảng 15–30 phút mỗi ngày cũng có thể mang lại nhiều lợi ích. Để đạt hiệu quả tốt nhất, hãy lựa chọn các bài tập phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia phục hồi chức năng.
Xơ hóa do xạ trị có thể hồi phục hoàn toàn không?
Hiện nay, xơ hóa do xạ trị thường không thể hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là bạn phải chấp nhận sống chung với đau, căng cứng hay hạn chế vận động.
Mặc dù không thể loại bỏ hoàn toàn tình trạng
Kết luận
Xơ hóa do xạ trị là một tác dụng phụ có thể xuất hiện sau điều trị và ảnh hưởng đến khả năng vận động cũng như chất lượng cuộc sống. Mặc dù không thể hồi phục hoàn toàn, tình trạng này có thể được kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Duy trì kéo giãn, tập luyện, chăm sóc da và thực hiện các hướng dẫn của chuyên gia phục hồi chức năng sẽ giúp giảm đau, giảm căng cứng, cải thiện vận động và nâng cao chất lượng cuộc sống sau điều trị ung thư.
Nguồn: Cancer Rehab PT, LLC (Cancer Rehabilitation Physical Therapy, LLC)
Đường dẫn: https://cancerrehabpt.com/blog/radiation-fibrosis/
Biên dịch: Ths. BSNT. Phan Văn Quân, khoa Xạ trị yêu cầu – Bệnh viện Ung bướu Hà Nội
Hiệu đính: BSCKII Đỗ Tất Cường, Khoa Xạ trị Theo yêu cầu, ThS.BS. Nguyễn Thanh Hằng – Phòng HTQT-NCKH
